joomla
free templates joomla

ПАЁМ – ДАСТУРИ РУЗМАРАИ МО

 

қоҳирова Гулчеҳра

Институти астрофизикаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

 

 Дар солҳои соҳибистиқлолии давлатӣ бо талошу ҳидоятҳои фарзанди фарзонаи миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мамлакат ислоҳоти муҳим ва ҳадафманди иҷтимоӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ, гуманитарӣ ва дигаргуниҳои муҳиме рӯи кор омада, омили асосии рушди пайваста ва босуръати ҷомеаи мутамаддини Тоҷикистони муосир гардиданд.

Санаи 28 декабри соли 2023 дар толори калони «Кохи Сомон»-и Бӯстонсаройи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Паёми навбатии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилию хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ироа гардид.

Паёми мазкури Пешвои миллат тавассути Васоити ахбори омма ба таври мустақим пахш карда шуда, чун ҳамасола кулли сокинони кишвар мустақим ва ғайримустақим аз комёбиҳои тӯли солҳои соҳибистиқлолӣ ба дастовардашуда ва самтҳои асосии рушди иқтисодию иҷтимоии мамлакат барои соли оянда огаҳӣ ёфтанд. Сардори давлат ба мақомотҳои ваколатдор, илму маориф ва дигар қишрҳои ҷомеа ҷиҳати рушду пешрафти соҳа фикру андешаҳои судманд баён дошта, дастуру супоришҳои мушаххаси ояндасози хешро доданд. Хуб медонем, ки баробари ба ҳайси Сарвари давлат интихоб гардидани муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соҳаи илму маориф ҳамчун самти пешбарандаи ҷомеа пазируфта шуда, таваҷҷуҳ ба он сол аз сол зиёд гардида истодааст. «Дар чунин шароит омода кардани кадрҳои баландихтисоси илмӣ, боз ҳам баланд бардоштани сифат дар ҳамаи бахшҳо, эътибори ҷиддӣ додан ба омӯзиши забони хориҷӣ дар тамоми зинаҳои таҳсилот, илмҳои дақиқ, риёзӣ ва табиӣ вазифаи муҳимтарини роҳбарону масъулини соҳа ва аҳли илму маориф мебошад» - омадааст дар Паёми Пешвои миллат. Инчунин, Сарвари давлат таъкид намуданд, ки мо чӣ қадар маблағе, ки бошад ба соҳаи илм равона мекунем, дареғ намедорем.

Метавон гуфт, ки бо ироа гардидани Паём ҳазорҳо нафар мардуми касбу кори гуногун оид ба дастоварду пешравиҳои дар зарфи солҳои охир ноилшудаи Тоҷикистон маълумоти бештаре дарёфта, андешаи таҳияи нақшаву ниятҳои некро дар зеҳну зарфияти худ парвариданд.

Бо мақсади беҳтар намудани сатҳи зиндагонии аҳолӣ, мушкилотҳои мардум, шароити мусоид ва зиндагии хубу бароҳат яке аз нуқтаҳои асоси Паёми имсолаи Сарвари давлатро дар бар мегирифт. Бо ин мақсад, аз якуми январи соли 2024 музди меҳнати амалкунандаи хизматчиёни ҳарбӣ, кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва дигар кормандони ин мақомот 40 дар сад зиёд мегардад. Аз 1 июли соли 2024-ум нафақаҳои суғуртавии меҳнатӣ ва иловапулии онҳо 30 дар сад зиёд шуда, ҳамзамон Сарвари давлат, афзуданд, ки аз 1 июли соли 2024 маоши вазифавии кормандони мақомоти ҳокимият ва идоракунии давлатӣ, муассисаҳои маориф, илм, фарҳанг, варзиш, тандурустӣ, муассисаҳои соҳаи ҳифзи иҷтимоӣ, дигар ташкилотҳои соҳаи ҳифзи иҷтимоӣ, инчунин идрорпулиҳо 40 дар сад зиёд мегардад. Бо ин тартиб, аз 1 июли соли 2024 музди меҳнати ҳадди ақал, барои тамоми соҳаҳои иқтисодиву иҷтимоии мамлакат ба андозаи 800 сомонӣ дар як моҳ муқаррар мегардад.

Аз факту рақамҳои Паёми имсола бармеояд, ки музди миёнаи меҳнат беш аз 2 маротиб ва андозаи нафақаи ниҳоӣ 1,9 маротиб афзудааст. Бо мавҷудяти афзудани арзиши мол дар бозорҳои ҷаҳонӣ, солҳои равон дар мамлакат сатҳи таваррум дар ҳадди эътидол нигоҳ дошта шуда, дар соли 2023, 3,8 фоизро ташкил намуд. Бо ин васила, дар натиҷаи амалисозии тадбирҳо сатҳи камбизоатии аҳолӣ аз 29,5 фоизи соли 2017 то 21,2 фоиз (2023) коҳиш дода шудааст.

Дар соли 2024 Сарвари давлат дастур доданд, ки тавассути татбиқи самараноки барномаву нақшаҳои қабулгардида суръати рушди иқтисоди миллӣ дар сатҳи на кам аз 8 фоиз таъмин карда шавад.

Бо мақсади фароҳам овардани имкониятҳои буҷет баҳри рушди соҳаҳои маърифатию маданӣ дар меҳвари таваҷҷуҳи Сарвари давлат буда, дар Паёми имсола дарҷ гардид, ки барои илму маориф, тандурустӣ ва дигар соҳаҳои иҷтимоӣ хароҷот аз 9,6 миллиард сомонии соли 2017 ба 18,5 миллиард сомонӣ дар соли 2023 расонида шуд. Гуфтан бамаврид аст, ки соҳаи илму маориф дар сиёсати давлатӣ ҳамеша нақши калидиро дошту дорад. Омӯзгор ҳамчун шахсияти мафкурасоз субъекти асосии маорифи кишвар ба шумор рафта, таваҷҷуҳи асоси ба ин шахсият зоҳир мегардад. Дар ҳар як суханронии хеш Сарвари давлат вазъи мафкурасозӣ, давлатсозии милли ва пайвандии онро бо ҷомеа ба шахсияти омӯзгор нисбат медиҳад, ки дар Паёми соли 2022 чунин таъкид карда буданд:  “Мо мактабро ба ҳайси боргоҳи илму дониш, саводу маърифат ва омӯзгорро чун шахси мафкурасозу тарбиятгари насли наврас эътироф намуда, ба онҳо арҷу эҳтиром гузоштанро аз ҷумлаи масъалаҳои муҳимтарин медонем. Зеро агар мактаб ва омӯзгор набошад, сатҳи маърифатнокии мардум паст мегардад, миллат бесавод мемонад, ҷомеа ба ҷаҳолат гирифтор мешавад ва дар натиҷа оромиву сулҳу субот, амнияту осоиш ва муҳимтар аз ҳама, рушди давлат сахт халалдор мегардад. Вобаста ба ин, бори дигар таъкид менамоям, ки бунёди миллати мутамаддин аз маориф оғоз меёбад. Бинобар ин, ғамхорӣ ба илму маориф, яъне ҳалли масъалаҳои дар ин самт ҷойдошта – сармоягузорӣ ба хотири рушди неруи инсонӣ мебошад”. Гузашта аз ин, мушкилотҳои соҳаи маориф дар Паёми имсолаи Сарвари давлат бори дигар мавриди таҳлилу боздид қарор гирифта, таъкид намуданд: “Маҳз ба ҳамин хотир, мо дар сиёсати иҷтимоии давлату Ҳукумат рушди бонизоми соҳаи маориф, мақому манзалати омӯзгор ва фароҳам овардани шароити мусоиду беҳтарро барои наврасону ҷавонон яке аз самтҳои афзалиятнок дониста, барои рушди ин соҳаи муҳимми низоми иҷтимоӣ ҳамаи чораҳои заруриро амалӣ менамоем. Мақсад аз амалӣ сохтани тамоми иқдом, пеш аз ҳама, дар самти рушди илму маориф баланд бардоштани сатҳи саводнокиву маърифатнокии миллат, мунтазам беҳтар гардонидани сатҳу сифати таълим ва тарбияи кадрҳои ба талаботи замона ҷавобгӯй мебошад. Фаромӯш набояд намуд, ки пешрафти давлат ва ояндаи ободи Ватан аз сатҳи донишу маърифатнокии мардум вобастагии мустақим дорад. Зеро бесаводӣ, ҷаҳолат ва хурофот ба инсон танҳо бадбахтӣ меоварад ва боиси ақибмонии ҷомеа ва касодии давлат мегардад”.

Қисмати хотимавии Паём ба мо таъкид менамояд, ки бо вуҷуди авзои ноороми ҷомеаи ҷаҳонӣ, зиракии сиёсиро аз даст надода ҳадафмандона стратегияи давлат ва Ҳукуматро пайгири намоем ва чӣ хеле ки Сарвари давлат ҳамчун пешвои сиёсиамон бо як руҳияи баланди давлатдорӣ таъкид кардаанд: “Ҳамаи мо вазифадорем, ки дар шароити ниҳоят ҳассос ва ноорому пуртаҳаввули ҷаҳони имрӯза ва афзоиши таҳдиду хатарҳои муосир ба истиқлолу озодӣ, суботи сиёсӣ ва амнияти ҷомеаи башарӣ беш аз ҳар вақти дигар босабру таҳаммул ва муттаҳиду сарҷамъ бошем, тамоми саъю талоши худро ба хотири ҳимояи арзишҳои миллӣ, ҳифзи манфиатҳои давлату миллат, ободии Ватани азизамон ва рушди кишвари соҳибихтиёрамон равона созем. Ман ба мардуми азизи кишвар муроҷиат карда, ҳар яки онҳоро даъват менамоям, ки биёед, табиати Тоҷикистони биҳиштосоямонро ба гулистон табдил диҳем, ободӣ ва тозагиву озодагиро аз ҳар хонаву кошона сар карда, то деҳоти дурдасттарин вусъат бахшем, тамоми қаламрави Ватанамонро хурраму сарсабз гардонем ва соҳиби фарҳангу тамаддуни бостонӣ будани худро ба ҷаҳониён собит намоем. Ман ба ҳисси баланди миллӣ, эҳсоси гарми ватандӯстӣ, нияти неку азми қатъӣ ва саъю талоши созандаи мардуми шарафманди Тоҷикистон эътимоди комил дорам”.

Дар чаҳорчубаи Паём – як барнома – стратегияи давлатиро дидан мумкин аст, ки зимни ироаи он аз ҷониби Сарвари давлат барои ҳамаи қишрои ҷомеа шунида шуд. Бо ин мақсад тамоми мардуми Тоҷикистонро вазифадор месозад, ки дар роҳи рушду инкишофи иқтисодиёт, нигоҳ доштани манфиатҳои миллӣ, пойдории ваҳдату ягонагӣ, тамомияти арзӣ, суботи сиёсӣ ва бо қадамҳои устувору амали рузмарраи хеш ба зиндагии арзанда бирасем.

ЭҲЁИ ФИКРИ ДУНЯВӢ ДАР ТОҶИКОН

  (Дар маънии ҳамоҳангии қудрату хирад ва чигунагии тафаккур, ки омили асосии бозшинохтӣ ва рафъи нохудогоҳии муосир маҳсуб мешавад).
  Агарчи "Шоҳнома" дар замони нуфузи ислом нигошта шуда, алорағми ҷаҳонбинии динӣ фикри дунявии мансуб ба ориёиҳои аҳди бостонро эҳё менамояд, имрӯз низ ниёз ба баррасии ҳамаҷониба дошта, бояд бобати баъзе андешаҳои густурда, аз қабили муқовимати аздод (фалсафа), меркантелизми иҷтимоӣ (иқтисод), бидуни таҳриф баррасӣ додани таърих ва тафовути аҷнабӣ аз хеш дақиқан мулоҳизаҳо дар шакли пажӯҳиши илмӣ рӯйи коғаз оварда шаванд.
  Ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Паёми навбатӣ ба Маҷлиси Олии кишвар ҷиҳати табъу нашри Шоҳнома ва дастрасии ҳамагон ба он ҳамоҳангии ормонҳои миллиро бо қудрати сиёсӣ исбот менамояд. Шояд бархе аз муосирон ин иқдомро як ташаббуси муқаррарӣ пиндоранд, аммо натиҷаи оммавӣ кардани Шоҳнома ҷиҳати воқиф сохтани аҳолии кишвар бо таърихи аҳди бостон бузургтарин падида дар тақвият додани раванди густариши ҳувияти миллӣ маҳсуб мешавад.
Вақте Фирдавсӣ мегӯяд:
Ба номи худованди ҷону хирад,
К-аз ин бартар андеша барнагзарад,
ӯ пеш аз ҳама рӯҳро бар тан ҳоким дониста, якеро бидуни дигарӣ тасаввур намекунад. Чунонки, мо аз Шоҳнома дарк менамоем, ки муқовимати баду нек анҷом намепазирад, чунки яке омили ҳастии дигаре мебошад.
Дигар ин ки ибораи "меркантелизми иҷтимоӣ"-ро Фирдавсӣ дар як мисраъ шеър тараннум намудааст, дар ҳоле ки ибораи мазкур падидаи замони пайдоиш ва таҳаввули синфи нав, яъне буржуазия аст. Инак, он мисраъ:
Зиёни касон аз пайи суди хеш..................
Яъне манфиатҷӯйӣ бар асари зарар овардан бар дигарон муҳтавои меркантелизм асту Фирдавсӣ онро садсолаҳо муқаддам ба қалам овардааст.
Шоҳнома фақат асари мансуб ба илми адаб нест, дар он таърих навишта шуда, андеша дар қолаби назм ифшо гардидааст. Бинобар ин, зарурати бознигарӣ шудани шоҳасар дар пажӯҳиши уламои гуногунсоҳа пайдо шудааст.

ИЛМ БОЗНИГАРӢ МЕШАВАД

  Қобилҷон Хушвахтзода: Ба низоми анъанавии таҳсил барнамегардем! - Pressa.tjТибқи дастуру ташаббусҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва бавижа, Паёми навбатии Сарвари давлат ба Маҷлиси Олии кишвар бобати сиёсати дохиливу хориҷии ҷумҳуриамон аз санаи 28-уми декабри соли 2023 дар фаъолияти олимони АМИТ бояд илми тоҷик бознигарӣ шавад. Аз ҷумла, мо дар Паёми навбати ин таҳлилро мехонем, ки бағоят мувофиқ мебошад: "Дар навбати худ, рушди илму маориф калиди пешрафти ҳамаи соҳаҳо ва омили муҳимтарини таъмин намудани ояндаи босуботи давлат ва фардои босаодати ҷомеа ба ҳисоб меравад. Дастгирии таҳқиқоти илмӣ тавассути боло бурдани меъёри маблағгузории он, таъсиси марказҳои муосири илмӣ, озмоишгоҳҳо ва ба роҳ мондани ҳамкории муассисаҳои илмӣ бо истеҳсолот дар давраи минбаъда муҳим арзёбӣ мегардад. Дар робита ба ин, ба Ҳукумати мамлакат, аз ҷумла вазоратҳои маориф ва илм, тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ, рушди иқтисод ва савдо, молия ва Академияи миллии илмҳо супориш дода мешавад, ки ҷиҳати маблағгузорӣ, тақвият ва истифодаи самараноки сармояи инсонӣ тадбирҳои муассирро роҳандозӣ намоянд".
   Воқеан, илм ва бартарии он аз дигар ҷаҳонбиниҳо беш аз пеш ба тақвият ёфтани сатҳи тафаккури миллӣ ва таъмини рушди бемайлони иқтисодии мамлакат мусоидат намуда, беҳтаршавии вазъи иҷтимоии ҳар шаҳрвандро ба бор меорад.
  Аввалан, ҷавононе, ки ба илм рӯ овардаанд, бояд ҷаҳонбинии илмии мушаххас дошта бошанд ва онҳоро раҳнамоӣ кардан вазифаи калидии роҳбарони илмӣ аст. Бинобар ин, нахустин иқдоми Президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор Хушвахтзода Қобилҷон вохӯрӣ бо унвонҷӯйёну устодони онҳо буд, ки он ҷо масъалаи муносибат ва роҳнамоии ҷавонон аз ҷониби олимони соҳибунвон дар мадди аввал гузошта шудааст.

 

 

 

МАЪРИФАТИ ҲУҚУҚӢ: ДАР ҲОШИЯИ ПАЁМИ ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН

  Муҳимтарин роҳи ташаккули сатҳи фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон дар замони муосир, ин баланд бардоштани маърифатнокии онҳо ва истифодаи имкониятҳо дар ҷустани чораҳои ҳуқуқӣ ҳангоми танзими низоъҳои ҷамъиятӣ мебошад. Дар натиҷа тафаккури ҳуқуқии ҷомеа ташаккул ёфта, дар навбати худ нигоҳи ҷомеаи Тоҷикистонро куллан тағйир медиҳад. Аз ин лиҳоз, тарбияи ҳуқуқӣ ва тарбияи кадрҳои ҳуқуқӣ ҳамчун шарти баланд бардоштани шуури ҳуқуқӣ ва механизмҳои ҳуқуқӣ дар ҳаёти ҳаррузаи ҷомеа бояд яке аз вазифаҳои муҳими сиёсати давлатӣ дар соҳаи маърифатнокии ҳуқуқӣ гардад.
   Ҳангоми ташаккули шуури баланди ҳуқуқии шаҳрвандон дар шароити рушди ҷомеаи иттилоотӣ, инчунин ба равонии шахс, ҳамчун шахсе, ки дараҷаи эҳтиёҷоти худро дар ҳаёт дорад, диққат додан муҳим аст. Аксар вақт бояд эътироф кунад, ки шахс омода аст ба қоидаҳои муайяни ҳаёт (аз ҷумла меъёрҳои қонунгузорӣ) мутобиқ шавад, агар барои рушди он шароити муайяни зарурӣ фароҳам оварда шавад. Дар ин ҷо низоми баҳисобгирии манфиатҳои давлат ва ҷомеа ба назар гирифта мешавад. Ноил шудан ба тавозун дар ин кор имкон медиҳад, ки арзишҳои ҳуқуқ дар байни ҷомеа самараноктар тарғиб карда шаванд, ҳуқуқ ва тамоми низоми қонунгузорӣ, пеш аз ҳама, ҳамчун ҳавасмандгардонӣ барои таъмини зиндагии шоиста ва шукуфон ба шаҳрвандон шарҳ дода шавад. Дар айни замон, фарқ кардани мафҳумҳои "шароит" ва "ҳавасмандгардонӣ" хеле муҳим аст, зеро дар ҷомеа ҳамеша фаҳмиши бисёрҷонибаи калимаҳои пурмазмун мавҷуд аст. Ҳавасмандкунӣ бояд имтиёзҳо, беҳбудиҳо дар вазъи моддӣ ё дигар ҳолат, даъвати ҷомеа барои мусоидат ба таҳкими тартиботи ҳуқуқӣ бошад. Шароит бояд дар асоси имкониятҳои давлат барои таъмини зиндагии шоиста ба шаҳрвандон ташаккул ёбад. Дар маҷмуъ, ҳамаи ин омилҳо имкон медиҳанд, ки шуури ҳуқуқии шаҳрвандон аз даврони хурдӣ мунтазам баланд бардошта шавад.
  Ташаккули шуури ҳуқуқии шаҳрвандон дар ҳар як кишвар ба таври гуногун сурат мегирад. Ва аксар вақт ба ин раванд хусусиятҳои таърихии рушди давлат таъсир мерасонанд. Аммо шубҳае нест, ки ҳар як ҷомеа мехоҳад бехатар зиндагӣ кунад ва маҳз барои ҳамин идеали рафтори ҳуқуқии худро ба вуҷуд меорад, ки мундариҷаи дохилии он ба арзишҳои муайяни ҳуқуқӣ асос ёфтааст.
Аз ин рӯ, муваффақияти масъалаҳои зикргардида бештар аз сатҳи шуури ҳуқуқӣ ва фарҳанги ҳуқуқии мардум вобаста аст. Фаъолияти сиёсии шахс, мавқеи воқеии шаҳрвандии он, ҳассосият ба дигаргуниҳои демократӣ омилҳои муҳимтарини ноил шудан ба ҳадафҳои пешбинишуда мебошанд.
Дар зеҳни одамон бояд эътиқод пайдо шавад, ки танҳо шахсе, ки дониши ҳуқуқӣ дорад ва дар амал татбиқ кардани онҳоро медонад, фарҳангӣ ва маълумотнок ҳисобида мешавад. Ҳамзамон, вазъи кунунии рушди ҷомеа ва давлат баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шахс, саводнокии ҳуқуқии ҳамаи иштирокчиёни муносибатҳои ҳуқуқиро тақозо мекунад. Ҳамаи ин чорабиниҳо ҳадафи ташкили низоми фарогир ва доимоамалкунандаи ташаккули фарҳанги ҳуқуқиро доранд, то ки ҳамаи қишрҳои аҳолӣ саводнокии ҳуқуқиро азхуд намуда, ба сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ расанд ва дониши ҳуқуқиро дар ҳаёти ҳаррӯза татбиқ кунанд.
Дар асоси зарурати таъмини ҳуқуқ ва манфиатҳои инсон дар кишвар, фароҳам овардани шароит барои демократикунонии ҳаёти ҷамъиятӣ ва ташаккули пояҳои давлати ҳуқуқбунёд, якчанд ҳуҷҷатҳои миллӣ бо мақсади баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқӣ дар ҷомеа қабул карда шудаанд.
Бояд тазаккур дод, ки дар Тоҷикистон сиёсати давлатӣ дар самти баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва таълиму тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон дар асоси санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, аз ҷумла фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 9 апрели соли 1997, № 691 "Дар бораи сиёсати ҳуқуқӣ ва таъмини тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон", қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 22 августи соли 1997, №383 "Дар бораи баъзе чораҳои беҳтар намудани тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон ва кори ҳуқуқӣ дар ҷумҳурӣ", қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006, № 94 "Дар бораи тасдиқи Консепсияи миллии тарбия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон" ва фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 феврали соли 2018, №1005 "Дар бораи Консепсияи сиёсати ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2018-2028" ва Барномаи таълим ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2020-2030, ки бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз "27" ноябри соли 2019, № 599 тасдиқ карда шудаанд, амалӣ карда мешавад.
Чуноне Пешвои муаззами миллат дар паём таъкид намудаанд, “Бояд гуфт, ки дар раванди бунёди ҷомеаи пешрафта ва адолатпарвар масъалаи ташаккули маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон нақши калидӣ дорад.
Ҳоло дар кишвар барномаи сеюми таълим ва тарбияи ҳуқуқӣ барои солҳои 2020 – 2030 амалӣ шуда истодааст”.
Дар ҳуҷҷатҳои зикргардида қайд карда мешавад, ки сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ ва тарғиби ҳуқуқӣ шароит фароҳам меорад, ки шаҳрвандон аз ҳуқуқҳои худ истифода баранд, масъулият дошта бошанд ва ба имкониятҳои баробар, аз ҷумла имкониятҳои ҳуқуқӣ тавассути волоияти қонун дастрасӣ дошта бошанд, ки ҷиҳати расидани Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳадафҳои ворид шудан ба қатори давлатҳои пешрафтаи ҷаҳонӣ мусоидат намояд.
Дар ин ҳуҷаттҳо махсусан қайд карда шудааст, ки таълим ва тарбияи ҳуқуқӣ ҷузъи ҷудонашавандаи сиёсати ҳуқуқии давлат буда, дар робита бо тарбияи сиёсӣ, ахлоқӣ, меҳнатӣ, эстетикӣ ва намудҳои дигари тарбияи инсон бояд анҷом дода шавад. Тарбияи ҳуқуқӣ бо дар назар доштани арзишҳои ахлоқӣ, фарҳанги миллӣ, мероси таърихӣ, одату арзишҳои миллӣ ба амал бароварда мешавад. Дар ин раванд, диққати махсус ба интихоби мушаххаси гурӯҳҳои аҳолӣ, ки бо сабаби дар сатҳи паст будани маърифат ва шуури ҳуқуқӣ ё надоштани имконияти гирифтани иттилооти ҳуқуқӣ дар ҳолати осебпазир қарор доранд, бояд равона гардад.
Дар Барномаҳои қабулгардида бошад ба ҳусусиятҳои фарҳангӣ, таърихӣ, гендерӣ ва паҳлуҳои дигари рушди ҷомеаи муосири Ҷумҳурии Тоҷикистон, уҳдадориҳои байналмилалӣ оид ба ҳуқуқи инсон ва натиҷаҳое, ки рушди устувори давлатро таъмин менамояд, аҳамияти махсус дода шудааст.
Сиёсати давлатӣ дар сатҳи ташаккул ва баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқӣ ба якчанд принсипҳо такя мекунад, аз ҷумла: афзалияти ҳуқуқ ва озодиҳои инсон; волоияти Конститутсия ва қонун; демократия; адолати иҷтимоӣ; илм; муттасилӣ; муттасилӣ ва универсалии тарбияи ҳуқуқӣ; мавҷудияти иттилооти ҳуқуқӣ; ягонагӣ ва муносибати дифференсиалӣ ба таълим ва маърифати ҳуқуқӣ.
Умуман, фарҳанги баланди ҳуқуқӣ ҳамчун шуури ҳуқуқии хуб инкишофёфтаи шахс асоси ҷомеаи демократӣ ва нишондиҳандаи камолоти низоми ҳуқуқӣ мебошад. Аз ин лиҳоз, бо дарназардошти воқеиятҳои муосири сиёсиву ҳуқуқӣ, таъмин намудани барномаи мақсадноки тадбирҳо ҷиҳати ба таври куллӣ беҳтар намудани таҳсилоти ҳуқуқӣ ва фарҳангӣ дар кишвар, тарғиби донишҳои ҳуқуқӣ дар ҷомеа муҳим мебошад.
Ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ баланд бардоштани сифати тайер кардани кадрҳои ҳуқуқиро талаб мекунад. Яке аз роҳҳои таъмини сифати таҳсилоти ҳуқуқӣ такмил додани раванди таълим, навсозии барномаҳои таълимӣ ва барномаҳо, ҷорӣ намудани фанҳои нав мебошад. Инчунин бояд тамоюлҳои нави рушди фанҳои илмии ҳуқуқӣ, аз ҷумла тамоюли тақвияти робитаҳои байнисоҳавӣ байни фанҳои анъанавӣ ва нав ва байни фанҳои ҳуқуқӣ ва ғайрирасмӣ ба назар гирифта шаванд.
Ташаккули маърифати ҳуқуқӣ бевосита аз сатҳи таҳсилоти ҳуқуқӣ вобаста аст. Аз нуқтаи назари олимони ҳуқуқшиносӣ, робитаи мустақими таълими ҳуқуқӣ ва омузиши ҳуқуқӣ бо баланд шудани сатҳи фарҳанги ҳуқуқӣ вуҷуд дорад. Таълими ҳуқуқӣ ва омӯзиши ҳуқуқӣ ба таври табии алоқаманданд. Тавре ки олимони ҳуқуқшиносӣ дуруст қайд мекунанд, тарбияи ҳуқуқӣ пеш аз ҳама фаъолияти мақсаднок ва муназзами давлат, мақомоти он ва хизматчиёни онҳо, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва коллективҳои меҳнатӣ оид ба ташаккул ва баланд бардоштани шуури ҳуқуқӣ ва фарҳанги ҳуқуқӣ дар ҷомеа мебошад.
Ҳангоми баррасии масъалаи баланд бардоштани сатҳи тарбияи ҳуқуқӣ, ҳуқуқшиносон-омузгорон боварӣ доранд, ки маҷмуъи донишҳо дар соҳаи ҳуқуқ ва тарбияи ҳуқуқӣ воситаи асосии ташаккули шуури ҳуқуқӣ ва омода кардани шахс ба муносибатҳои ҳуқуқӣ мебошад. Аз ин рӯ, фаъолият оид ба таълими ҳуқуқӣ раванди ҳуқуқии педагогӣ аст.
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар паёми худ дастовардҳои Ҷумҳурии соҳибистиқлоли Тоҷикистонро дар панҷ соли сипаригардида таҳлил карда, дурнамои рушди соҳаҳои иқтисоди миллӣ ва дигар самтҳои иҷтимою амнияти давлатро барои солҳои минбаъда муайян намуданд.
Овардани ин таҳлилҳои иқтисодию иҷтимоӣ дар паём шаҳодати он аст, ки маҳз сулҳу суббот ва оромии кишвар, амалӣ гардонидани Барномаҳо ва стратегияҳои давлатӣ, гузаронидани ислоҳотҳои ҳуқуқӣ дар мамлакат, аз ҷумла, ислоҳоти судӣ-ҳуқуқӣ ва сатҳу сифати адолати судӣ, самаранокии татбиқи меъёрҳои қонун ва иҷрои санадҳои судӣ аз ҳамин нишондиҳандаҳо вобастагӣ дорад.
Дар паём ҳамчунин таъкид гардидааст, ки бо дарназардошти рушди минбаъдаи муносибатҳои ҷамъиятӣ, таҳкими кафолатҳои судии субъектҳои ин муносибатҳо зарур аст, ки фаъолияти мақомоти судӣ пайваста таҳкиму такмил дода шавад.
Тавре аз паём бармеояд Пешвои муаззами миллат ҷиҳати таҳкиму такмил додани фаъолити судӣ, оид ба бартараф намудани камбудиву норасоиҳои ҷойдошта, интихобу ҷобаҷогузории дурусти кадрҳо, баланд бардоштани сатҳи тахассусӣ ва омодагии касбии судяҳо андешидани тадбирҳои муассиррро зарур шумориданд. Аз ҷумла, дар паём қайд карда шудааст, ки “Масъалаи дигари муҳим, ки дар низоми ҳуқуқии кишвар нақши калидӣ дорад, таъмини волоияти қонун буда, он меҳвари фаъолияти мақомоти ҳокимияти судӣ ва ҳифзи ҳуқуқ ба ҳисоб меравад.
Таъмин намудани дастрасӣ ба адолати судӣ ва иттилоот оид ба фаъолияти судҳо, муҳокимаи ошкоро ва одилонаи судӣ ба таҳкими қонуният, пешгирӣ кардани содиршавии ҷиноят, эҳтиром ба қонун ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд мусоидат менамояд.
Ҷорӣ намудани технологияҳои муосири электронӣ дар фаъолияти судҳо низ аз ҷумлаи корҳои муҳим мебошад ва бояд дар ин самт тадбирҳои мушаххас андешида шаванд.
Тамоми сохтору мақомоти давлатӣ, аз ҷумла мақомоти ҳифзи ҳуқуқ бояд ҳамаи захираву имкониятҳоро ҷиҳати иҷрои вазифаҳои зикршуда барои соли 2024, ки сиюмин солгарди қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон таҷлил мегардад, сафарбар намоянд.
Зеро, Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол, ки заминаи эъмори давлати мустақили миллӣ ва пешравии тамоми ҷанбаҳои ҳаёти мардуми кишварро фароҳам овардааст, яке аз дастовардҳои муҳимтарини мо мебошад.
Амалӣ намудани меъёрҳои Конститутсия ба мо имкон дод, ки пояҳои устувори ҷомеа ва давлатро созмон диҳем, сулҳу оромӣ, суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллиро таҳким бахшем, рушди устувори иқтисодии кишварамонро таъмин намоем, барои ҳар як шаҳрванди мамлакат шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро муҳайё созем.
Бинобар ин, пешниҳод менамоям, ки соли 2024 ба ифтихори ин санаи бисёр муҳимми таърихӣ «Соли маърифати ҳуқуқӣ» эълон карда шавад.”
Ба андешаи мо ҷиҳати ба иҷро расонидани ин рисолатҳои бузурги паём, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ ва шуурнокии ҳуқуқии судяҳо тақозои замон мебошад.
Баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқӣ, таълим ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандон яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати ҳуқуқии Тоҷикистон буда, ба воситаи мақомоти давлатӣ, ташкилотҳо, шаҳрвандон ва ҷалби воситаҳои ахбори омма амалӣ карда мешавад. Тарғибу ташвиқи ҳуқуқӣ ба сатҳи баланди маърифати ҳуқуқӣ мусоидат менамояд ва шароит фароҳам меорад, ки онҳо аз ҳуқуқҳои қонунии худ истифода баранд.
Маърифати ҳуқуқӣ бо дар назар доштани арзишҳои ахлоқӣ, фарҳанги миллӣ, мероси таърихӣ, одату арзишҳои миллӣ ба амал бароварда мешавад. Дар ин раванд, диққати махсус ба интихоби мушаххаси гурӯҳҳои аҳолӣ, ки бо сабаби дар сатҳи паст будани маърифат ва шуури ҳуқуқӣ ё надоштани имконияти гирифтани иттилооти ҳуқуқӣ дар ҳолати осебпазир қарор доранд, бояд равона гардад.
Ҷиҳати таъмини босифати баамалбарории адолати судӣ, таҳкими таъмини ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва риояи принсипи баробарҳуқуқии иштирокчиёни мурофиаи судӣ, роҳ надодан ба кашолкорӣ, зарурати дар қонунҳои амалкунанда аз байн бурдани меъёрҳои носаҳеҳ ва духура, дар ҳамин раванд бартараф кардани тарзу усулҳои душвори баррасии парвандаҳо ва дигар масоил зарурати ба қонунҳои моддию мурофиавӣ ворид намудани тағйиру иловаҳо ба миён омадааст, ки то тавонанд барои саривақт ва дар муддати кӯтоҳ баррасӣ намудани парвандаҳои судӣ, пешгирии сарфи вақти зиёд аз ҷониби тарафҳо, истифодаи таҷрибаи татбиқи дурусти қонунҳо, дар маҷмуъ таъмини адолат ва пешрафти кори судҳо мусоидат намоянд.
Андешидани тадбирҳо ҷиҳати пайваста баланд бардоштани донишу малакаи касбӣ, масъулияту одоби судяҳо, бехдошти раванди бозомӯзии ихтисосӣ бо назардошти тағйирот дар низоми таҳсилоти олии касбӣ ва дар ин замина баланд бардоштани мақоми Маркази таълимии судяҳои назди Суди Олӣ метавонад барои қабули қарорҳои қонунию асоснок мусоидат намояд.
Бо дарназардошти ба низоми сезинагии таҳсилот гузаштани муассисаҳои таҳсилоти олии касбии кишвар бояд масъалаи бознигарӣ кардани талабот нисбати номзадҳо ба вазифаи судягӣ мавриди омўзиш ва баррасӣ қарор дода шавад.
Барномаҳои ислоҳотҳои судӣ- ҳуқуқӣ, ки аз соли 2007 то соли 2021 амалӣ гардиданд, барои устувор шудани муносибатҳои гуногун дар ин самт нақши калидӣ бозида, қонунгузории Тоҷикистон такмил дода шуда, барои боз ҳам баланд бардоштани мақоми суд дар ҷомеа, таъмини волоияти қонун ва адолати судӣ корҳои зиёде ба анҷом расонида шуданд. Имруз сатҳи таъминоти моддию техникии судҳо, омода намудан кадрҳои баландихтисос, саривақт баррасӣ ва ҳал шудани парвандаҳои судӣ, қабули санадҳои қонунию асоснок ба талаботи ҷомеа ва замона як дараҷа ҷавобгу шудаанд.
Аммо ба ҳамаи ин дастовардҳо нигоҳ накарда, ҳоло ҳам масъалаҳое дар ин самт ҷой доранд, ки онҳо ҳалли умумро талаб менамоянд. Ин пеш аз ҳама омода намудани кадрҳои баландихтисос ва бозомузии судяҳо, ки заминаи асосӣ ва кафолати самаранокии баамалбарории адолати судӣ ва маърифати ҳуқуқӣ мебошад.
Мо чунин мешуморем, ки тарбияи кадрҳо ва баланд бардоштани шуури ҳуқуқӣ имрӯз набояд танҳо аз рӯи принсипи талаботи субъектони ҳуқуқ, балки ба урфу одатҳо ва арзишҳои баланди миллӣ асос ёфта бошанд, амалӣ шавад. Дар амалияи маърифати ҳуқуқии муосир зарур аст, ки меъёрҳои ҳуқуқ, рафтори ҳуқуқӣ ва татбиқи манфиатҳои ҷамъиятӣ ва шахсӣ ва эҳтиёҷоти ягонагӣ ва ҳамкории зичро ба вуҷуд оранд ва ҳавасманд кунанд. Ҳамзамон, ба назари мо, тавсия дода мешавад, ки тамоми кушишҳои тарбиявиро ба ташаккули чунин рафторҳое равона созем, ки муборизаи шадиди дохилӣ байни ангезаҳои иҷтимоӣ-муфид ва шахсӣ дода нашаванд, балки натиҷаи чунин ангеза ба монанди ризоият ва тасдиқи шахс аз амалҳое, ки аз меъёрҳои ҳуқуқӣ бармеоянд, бартарӣ дошта бошанд.
Инчунин барои мо хеле муҳим аст, ки фаҳмиши ҳуқуқро дар тамоми қишрҳои аҳолӣ ҳамчун воситаи муассиртарини танзими иҷтимоии муносибатҳо, табақабандии иҷтимоии ҳама ва ҳама, механизми ҳамоҳангсозии манфиатҳои гуногуни иҷтимоӣ, ки тамоми ҷомеа бояд ба фаъолияти беҳтарини он манфиатдор бошад, ҷорӣ намоем.
Тарбияи ҳисси фаъолияти шаҳрвандӣ дар шаҳрвандон бояд мақсаднок ва амалӣ бошад. Тамоми низоми таълими ҳуқуқӣ бояд ба табақаҳо ва гурўҳҳои гуногуни иҷтимоӣ мутобиқ карда шавад, яъне категорияи объекти тарбияи ҳуқуқӣ бояд аз ҷониби сохтори муосири иҷтимоии ҷомеа муайян карда шавад, ки комилан ҳамаи категорияҳои аҳолиро дар бар мегирад – аз кудакони томактабӣ, то нафақахӯрон.
Дар маҷмуъ, нишондиҳандаҳои самаранокӣ метавонанд дараҷаи ноил шудан ба ҳадафҳо, вақти ба даст овардани натиҷаи муайян, ҳаҷми хароҷоти ташкилӣ ва моддӣ, қобилияти шаҳрвандон барои истифодаи донишҳои бадастомада ва ғайра бошанд.
Меъёрҳои умумии самаранокии маърифати ҳуқуқӣ тағйироти мусбӣ дар сохтори маърифати ҳуқуқӣ мебошад, ки аз ҷумлаи онҳо сатҳи дониши ҳуқуқӣ, сатҳи эътиқоди ҳуқуқӣ, сатҳи фаъолияти иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ ва ғайра мебошанд.
Ҳангоми гузаштан ба ҷанбаҳои амалӣ, бояд қайд кард, ки тарбияи ҳуқуқӣ бояд ба тарбияи рафтори қонунии фаъоли шахс ва эҳтиром ба қонун равона карда шавад. Аз ин рӯ, дар тамоми қишрҳои аҳолӣ ҷорӣ намудани фаҳмиши махсуси ҳуқуқ ҳамчун воситаи муассиртарини танзими иҷтимоии муносибатҳо, табақабандии иҷтимоии ҳама ва ҳама, механизми ҳамоҳангсозии манфиатҳои гуногуни иҷтимоӣ, ки тамоми ҷомеа ба фаъолияти оптималии он манфиатдор аст, хеле муҳим аст.
Мо зарур мешуморем, ки чораҳои зеринро, ки ба рушди маърифати ҳуқуқӣ дар Тоҷикистон мусоидат мекунанд, баррасӣ намоем.
Дар айни замон, ташаккули эътиқоди қавии дохилӣ ба зарурати рафтори қонунӣ махсусан муҳим аст. Ҳамин тариқ, самаранокии шуури ҳуқуқӣ аз он вобаста хоҳад буд, ки чӣ гуна ҷомеа ба худидоракунӣ оғоз кардааст. Дар айни замон, чунин тарзи рафтори ҳуқуқиро қонунӣ номидан мумкин аст, ки аз ҷиҳати иҷтимоӣ зарурӣ, матлуб ё аз ҷиҳати иҷтимоӣ иҷозатдодашуда, тибқи муқаррароти ҳуқуқӣ амалӣ карда мешавад ва бо имконияти ҳимояи давлатӣ дастгирӣ карда мешавад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба таври анъанавӣ ба ташаккули маърифати ҳуқуқӣ ва шуури ҳуқуқӣ дар ҷомеа, тарбияи шаҳрвандон дар руҳияи эҳтиром ба қонун эътибори зиёд дода мешавад. Далели ин санадҳои меъерии ҳуқуқӣ, ба монанди, фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 феврали соли 2018, №1005 "Дар бораи Консепсияи сиёсати ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2018-2028" ва Барномаи таълим ва тарбияи ҳуқуқии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2020-2030, ки бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз "27" ноябри соли 2019, № 599 тасдиқ карда шудаанд ва як қатор санадҳои дигар мебошанд.
Ҳамин тавр, ҳангоми ҳалли вазифаҳои муҳим дар соҳаи таҳкими давлатдории миллӣ, рушди демократия ва ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ зарур аст, ки баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқии аҳолӣ ва такмил додани шаклҳо, усулҳо ва механизмҳои маърифати ҳуқуқиро коркард ва пешниҳод намоем.
Бобоҷонзода Исрофил Ҳусейн
Мудири шуъбаи масоили назариявии
давлат ва ҳуқуқи муосири Институти
фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба
номи А.Баҳоваддинови Академияи
миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори
илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.
Қодирзода Тоҳир Қамар
ходими пешбарӣ илмии шуъбаи масоили
назариявии давлат ва ҳуқуқи муосири Институти
фалсафа,сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи
А. БаҳоваддиновиАкадемияи миллии илмҳои
Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ,

ҶУСТУҶӮ ДАР ИҚДОМҲОИ ҒАЙРИМУҚАРРАРИИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ

   Робитаҳои фарҳангӣ байни кишварҳои пасошуравӣ дар замони соҳибистиқлолӣ густариш ёфта, масъалаи таъсирпазирӣ ё худ таъсиргузорӣ ба фарҳанги ғайр дар фазои боз ҳам васетар матраҳ ёфтааст. Дар аҳди Шуравӣ ин муносибатҳо зери шиори дӯстии халқҳо роҳандозӣ гардида, падидаи “фарҳанги миллӣ” чандон эътибор надошт. Тибқи ормонҳои сиёсӣ ҳамаи тахассусоти марбут ба миллат ва халқият дар заминаи рафъи фарҳангҳои миллӣ ҷиҳати такмил ёфтани фарҳанги воҳиди мансуб ба башар иблоғ мегардид. Бинобар ин, вижагиҳои фарҳангҳо чандон баррасӣ наёфта, барои пажӯҳиши илмӣ низ пешниҳод намешуданд. Айни замон бинобар татбиқи раванди “ҷаҳонишавӣ” таҳияи фарҳанг, тамаддуни воҳид ва мавриди хатар қарор додани фарҳанги миллӣ роҳандозӣ шуда, нақшаи ғолиб омадани фарҳанги рушдкарда бар соири фарҳангҳо ҳамовозӣ пайдо мекунад.
   Бо гузашти айём, дар замони соҳибистиқлолӣ ҷиҳати шинохт ва баҳогузории фарҳанги миллӣ дар ҳамаи кишварҳои пасошуравӣ зарурат пайдо гардид ва ғолибан, дар чунин шароит падидаи “фарҳангсолорӣ” эҳё гардид. Чаро эҳё? Чунки омилҳои бартар дидани фарҳанги хеш аз дигарон дар замони Шуравӣ низ вуҷуд доштанд. Бо истифода аз ин, аксар қудратҳо ба бостон бурда расонидани миллатҳо сахткӯш гардида, барои нахустин одамро ба ҳаммиллати хеш табдил додан далел меҷӯстанд. Чунин матраҳшавии масъалаи фарҳангӣ, бавижа дар кишварҳои Ховари Миёна рушд карда, хеле доман паҳн намуд, ки омили аслии эҳёи адоват нисбат ба якдигар маҳсуб мешуд. Қудратҳо дар кишварҳои худ имкон фароҳам оварданд, ки олимон таърихро таҳриф намуда, вижагиҳои фарҳанги бегонаро аз худ пиндоранд, ки он дар заминаи “фарҳанграбоӣ” сурат пазируфтааст.
   Ин гуна муҳит ва минтақаи дар бархурдҳои фарҳангӣ олуда ашхоси соҳибқудратро водор мекард, ки гузашткориро сармашқи кори хеш сохта, фитнаи қудратҳои ҷаҳониро мавриди пажӯҳиши густурда қарор диҳанд. Аз зумраи афроди соҳибтаҷриба ҷиҳати дарки афкори таҳмилӣ метавон Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро мисол овард, ки номбурда дар суханрониҳои худ аз бегонагироӣ ёдоварӣ карда, тамоили мазкурро мазаммат менамояд. Гузашта аз ин, навиштаҳои мавсуф чун “Чеҳраҳои мондагор”, “Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён”, “Забони миллат-ҳастии миллат” ва амсолашон гувоҳи онанд, ки табиати тоҷик бобати истиқболи фарҳанги аҷнабӣ бо истифода аз падидаи “фарҳанграбоӣ” мусоид набуда, дар ҳеҷ сурат ва ҳатто дар раванди ҷаҳонисозии муосир ба худ иҷоза намедиҳад, ки вижагиҳои фарҳанги бегонаро чун хусусиёти фарҳанги миллӣ муаррифӣ кунад. Пешвои миллат дар китоби “Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён” ҷиҳати рӯоварии бархе аз тоҷикон ба бегона ва ғосибон дар тӯли таърихи ҳазорсолаи ахир ибрози андеша намуда, аз ҷумла дар рӯҳияи нигаронӣ менависад: “Дар ҷараёни тӯлонии таърихи миллати мо нуфузи тамаддун ва фарҳанги истилогарони аҷнабӣ борҳо боло гирифта, раванди бегонапарастӣ ва носипосӣ нисбат ба арзишҳои миллӣ ва фарҳангии деринаи ниёгон, алалхусус қадр накардани рӯҳи бузурги фарзандони бузурги миллат моро борҳо ба кӯчаи сарбастаи тангназариҳо ва парастиши кӯр-кӯронаи аҷнабиён бурда бошад ҳам, дар ниҳояти кор баъди гузаштани даҳсолаву садсолаҳо боз адолати таърихӣ пирӯз гаштааст. Мо раванди бегонапарастиро бештар дар лаҳзаҳое дучор меоем, ки тақдири таърихии халқи тоҷик бо амри ҳаводиси таърихӣ ба империяҳои бузурги аҷнабиён – империяи абарқудрати Искандари Мақдунӣ, империяи арабҳо, империяи муғулҳо, империяи темуриён ва ғайра мепайваст. Вале раванди бегонапарастӣ ҳар қадаре авҷ гирифта, арзишҳои миллиро пахш накунад, охируламр дар муқобили тангтозиҳои хеш қувваи солиму тавонои ҷунбиши миллӣ ва ватанпарастии ошкорову ниҳониро ба бор овардааст” [1, с. 5-6].
   Бегонапапастӣ дар асл дар чандин шакл зуҳур кардааст. Масалан, ақвоме ки маҳрум аз фарҳанги миллӣ буда, дар замони Шуроҳо якбора соҳиби давлат шуданд, хоҳ-нохоҳ фарҳанги ғарбӣ-проваславиро пайравӣ намуданд. Гузашта аз ин, халқиятҳое, ки дар онҳо фарҳанги бегона нуфуз пайдо карда буд ва ин шакли бегонагироиро метавон побандии шарқ аз ғарби Аврупо номид, аммо бегонапарастие, ки ғолибан мавриди пажӯҳиш қарор мегирад, дар заминаи нохудогоҳӣ пайдо шуда, бо гузашти айём паҳн гардидааст. Падидае дар сарнавишти миллатҳои оритабор, ки дар “Шоҳнома” низ мутазаккир шудааст, қудратталабӣ бо кумаки аҷнабӣ маҳсуб мешавад ва ин падида солҳои 90-уми садаи гузашта такрор гардид. Лекин омили аслии ҳама гуна шаклҳои бегонагироӣ ғалабаи ҷаҳонбинии динӣ бар ҷаҳонбинии сиёсӣ мебошад. Тоҷикон ҳазор сол муқаддам дар заминаи нуфуз пайдо кардани хурофот қудрати сиёсиро аз даст доданд ва минбаъд низ бо дарназардошти омили мазкур бегонаро аз хеш бартар донистанд.
Рӯйхати адабиёти истифодашуда:
1. Эмомалӣ Раҳмонов. Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён. Китоби якум (бо забонҳои тоҷикӣ ва русӣ), - Лондон, - 240 с.