joomla
free templates joomla

Истиқлолияти сиёсӣ: моҳият, хусусият ва заминаҳои ташакулёбии он

 

 

 

   Новобаста ба фикру андешаҳои мавҷуда ҳанӯз ҳам истиқлолият ҳамчун арзиши олии мамлакат ба омӯзишу баррасӣ ниёз дорад. Аксари муҳаққиқон истиқлолияти кишварро дар ду навъи асосӣ: Истиқлолияти сиёсӣ ва истиқлолияти давлатӣ муаррифӣ намудаанд. Зери мафҳуми “истиқлолияти сиёсӣ” одатан давлати мустақил ва мавқеи сиёсии он дар муносибатҳои байналмилалӣ фаҳмида мешавад. Истиқлолияти давлатиро бошад дар муносибат бо ду самти сиёсат маънидод намудаанд: истиқлолияти дохилӣ ва истиқлолияти берунӣ. Истиқлолияти дохилӣ мавҷудияти ғояи мустақили давлатдорӣ, соҳиби сарқонун, парламент, мавҷудияти институтҳои сиёсии давлатӣ ва ғайраҳоро дар бар мегирад. Масъалаи асосии истиқлолияти хориҷии кишвар бошад ҳамчун субекти комилҳуқуқ шинохта шудани давлат дар арсаи ҷаҳонӣ ва оид ба ҳалли масъалаҳои гуногуни давлатию қабули қарорҳои сиёсӣ дар низоми масоили беруна мебошад.

   Бояд қайд намуд, ки дар раванди омӯзишу баррасии паҳлуҳои гуногуни истиқлолият тафовутҳои сиёсӣ ва хусусиятҳои муҳими равандҳои сиёсии асри XX набояд мади назар гарданд. Маълум аст, ки асри ХХ ба таърих чун асри пурфоҷиа ва зиддиятноктарин ворид гардидааст. Дар таърихи Тоҷикистон ин ба як тезутундии ба худ хос зоҳир гардида, ҷумҳуриро дар маркази дигаргуниҳои иҷтимоию сиёсӣ қарор дод. Дар чунин давраҳои мушкил дар маънавиёт, фарҳанг, сиёсат ва рӯҳияи омма ба вуҷуд омадани душвориҳо хос аст. Бо дарназардошти таърихи тулонӣ ва давлатдории миллати тоҷик асри ХХ дар раванди ташакули он такони пурзур бахшид. Раванди аввалиндараҷа дар таъғироти асри ХХ ҳамчун субекти мустақил ба ҳайати ИҶШС ҳамроҳ гардидани Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дуюмин пош хурдани он ва истиқлолият ба даст овардани кишвари азизамон аст. Бояд зикр намуд, ки ҳар як гардиши таърих ба худ воқеотеро дар бар гирифта, мероси сиёсии худро боқӣ мегузорад. Ин аст, ки Асосгузори сулҳу ваҳдат, Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронию баромадҳои хеш масъалаҳои худшиносию худогоҳии миллиро дар инкишофи истиқлолияти Тоҷикистон баръало нишон дода, таҳлилҳои ҷолиби диққате нисбати истиқлолияти сиёсӣ намудааст. “Озодӣ ва истиқлолият дар ҳар давру замон неъмати бебаҳо ва волои ҳаёти инсон, нишонаи барҷастаи симо ва ташаккули таърихӣ, кафили пешрафт, рамзи асолату ҳуввият ва шарти бақои миллат ва пойдории давлат мебошад. Гузашта аз ин, истиқлолият мазҳари идеалу ормонҳои таърихӣ, шиносномаи байналмилалӣ, замонати ҳастии воқеӣ ва шарофату эътибори ҷаҳонии миллат аст” [1, с.28].

   Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки озодӣ ва истиқлолият ба осонӣ ба даст намеояд. Миллатҳои гуногуни олам солҳои тўлонӣ раванди амалкарди худро барои ба даст овардани озодӣ ва мустақилият, инчунин соҳиби марзи муайяни худ гаштан пушти сар намудаанд. Мо ҳам бояд ёдовар аз он гардем, ки халқи тоҷик давраҳои гуногуни таърихи пурфоҷиаро баҳри ба даст овардани истиқлолият, аз даст надодани марзи давлат, соҳиби миллати хеш будан ва ҳимояи ҳокимияти олии хеш пушти сар намудааст.

Истиқлолият ва ба даст овардани он ба мо имконият дод, ки оид ба рушду инкишофи соҳаҳои мухталифи ҳаёти ҷамъиятӣ аз назари нав андеша намуда, роҳҳои муносиби тараққиётро ҷустуҷў ва дарёфт намоем. Аз ин рӯ, мо бояд дар бунёди давлати соҳибистиқлол бо ифодаи иродаи сарвари давлат Асосгузори сулҳу ваҳдат, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон саҳмгузор бошем, то битавонем, ҷомеаро ба рушди муайян ва истиқлоли тамоми соҳаҳои ҷамъиятӣ расонем.

   Бояд гуфт, ки баъди пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқлолият ба даст овард ва баъди ба даст овардани истиқлолият он гирдоби оташе, ки дар миёни давлати мустақилгардида печон буд, аз мақсадҳои нафарони манфиатҷӯи беруна вобастагии худро низ дошт ва ин таъсиротҳо метавонист, ки истиқлолияти тоҷиконро дар зери таъсири давлатҳои манфиятҷӯи таъсирхоҳ гузорад. Аммо бо пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ давлати мо низ тавонист бо ҷасорати пурқудрати сиёсӣ ва тавонои сарвари давлат Асосгузори сулҳу ваҳдат, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон истиқлолияти хешро ҳифз кунад. Дар шароити рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ, ки муносибатҳои зид ва оташгирифтаи гурӯҳҳои гуногуни манфиатхоҳ аз гӯшаю канори Ҷумҳури аз худ дарак медод, роҳбарии сиёсиеро зарур буд, ки ин муносибатҳои бавуҷудомадаро бартараф намояд. Роҳбарияти нави Тоҷикистон бо мақсади берун овардани кишвар аз буҳрони фарогир корҳои мақсаднокро оғоз намуда бо мақсади ҳалу фасли мушкилоти ҷойдошта тадбирҳои беканорро мавриди иҷрои хеш қарор дод. Хотима бахшидан ба ҷанги шаҳрвандӣ ва баргардонидани гурезаҳо ба ватанро вазифаи аввалин дар роҳбарии хеш донист. Сухани аввали роҳбари нави мамлакат Эмомалӣ Раҳмон дар вазъияти ҷойдошта ва мушкил ин буд, ки “Ман кори худро аз барқарор намудани сулҳ оғоз мекунам. Ман тарафдори давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд ҳастам. Мо бояд дар бобати ба эътидол овардани вазъият якдил бошем. Ман ҳам дар ин роҳ ончи аз дастам ояд, иҷро мекунам”[2 c.218] Барои аз ҳолати ногувор, ва парокандагию зидиятҳои дохилӣ баровардани миллат фаолияти хешро аз рӯзҳои вазнин ва хатарнок оғоз намуд. Бо барқарор намудани сулҳ ва ризоият Асосгузори сулҳу ваҳдат, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тавонист Тоҷикистонро ҳамчун субекти комилҳуқуқи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба кулли ҷаҳониён аз соҳиби истиқлолият буданаш нишон диҳад. Давлат ва ҳукумати Ҷумҳури тавонист, ки дар партави истиқлол дастовардҳои зиёдеро дар ин самт ба вуҷуд орад. Аз ҷумлаи аъзои Созмони Аҳдномаи Амнияти Дастаҷамъӣ, Созмони Миллали Муттаҳид, Юнеско, Созмони Амният ва Ҳамкори дар Аврупо, Созмони Аҳдномаи Атлантикаи Шимолӣ, Созмони Ҳамкории Иқтисодӣ, Созмони Ҳамкории Шанхай, Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, Иттиҳоди Иқтисодии Авруосиё, Машварат Оид ба Ҳамкори ва Тадбирҳои Бовари дар Осиё, Бунёди Байналмилалии Наҷоти Арал ва ғайра шомил гардиданаш фазои тамоми муносибатҳоро дар арсаи сиёсати хориҷӣ дигаргун намуд, ки инҳам бошад баҳри беҳтару хубтар гардонидани шароити зиндагии тамоми шаҳрвандон ҳам аз лиҳози моддӣ ва ҳам аз бехатарию дигар самтҳои ҳаёт ба ҳисоб меравад..

  Қобили зикр аст, ки дар раванди ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ гурӯҳҳои муайяни манфиятхоҳи дохилию хориҷӣ ин мустақилиятро вориди муносибати бад ва гирдоби кирдори бади инсонӣ намуданд.

   Дар солҳои аввали соҳибистиқлолии мамлакат сар задани ҷанги шаҳрвандӣ  дар самти рушду инкишофи кишвар монеаи ҷиддӣ эҷод намуд. Муноқишаҳои мазкур бо фаъолияти гурӯҳҳои манфиятхоҳи бегона, ки аз сиёсату раванди идоракунӣ хеле дур буданд, алоқамандии калон дошт. Дар натиҷа дар мамлакат торафт вазъияти сиёсии ноором авҷ мегирифту истиқлолияти бадастовардаро муносибатҳои мусаллаҳона гиребонгир мекард. Бевосита қайд кардан мумкин аст, ки дар дохили давлате, ки солҳои тулонӣ раванди ба даст овардани истиқлолиятро интизор буданд, сар задани низои сиёсӣ, аз  дасти гурӯҳҳои дохилию берунӣ ғаразноки нохалафон вобастагии худро дошт.

   Сабабҳои дохилии сар задани ҷанги шаҳрвандиро ба таври зайл нишон додан мумкин аст: низоми сиёсӣ ва ҳуқуқии бавуҷудомада, ки қобилияти ба танзим даровардани муносибатҳои ҷамъиятиро аз даст дода буд; ҳаракатҳои гуногуни бавуҷудомада, ки аз надоштани маърифати сиёсӣ тавассути ноором гардонидани вазъият манфиатталабӣ менамуданд; дур будан аз малакаи сиёсию идоракунӣ; хостори роҳ ёфтан дар мақомоти идоракунӣ; надоштани маданияти сиёсӣ, муборизаҳои канора, аз ҷониби нафарони манфиятхоҳ бо фиребҳои ғаразноки худ истифода намудани мардум, мавҷуд набудани истиқлолияти фикрии ҷомеа, ба сиёсати давлатӣ даст задани гурӯҳи ҷинояткор аз мавқеи гурӯҳӣ то таъсиси ҳизб ва ғ..

  Сабабҳои берунӣ – дар ҳар як мамлакат неруҳои сиёсие, ки ба муқобили сохтори сиёсии ҳукумати қонунӣ мубориза мебаранд, аз ёрии тарафи сеюм бенасиб нестанд. Вобаста ба муносибати давлатҳои хориҷӣ зиддиятҳо метавонанд аз назари дигар низ аён гарданд. Давлатҳои муқтадир метавонанд муқовимати байни неруҳои сиёсии дохили ин ё он давлатро хомӯш намоянд ё моҷарои бавуҷудомадаро фаъол гардонанд. Ғайр аз ин, олами ҷинояткор аз кӯмаки манфиатҷӯёнаи бегонагон амали худро иҷро мекунанду оромии миллати хешро, истиқлоли давлатиро халалдор мегардонанд.

   Барои аз миён бурдани ин доғҳо ва роҳ наёфтани дасти бегонагон дар амали манфиятҷуёнае дар миёни миллати тоҷик дар баробари ҳокимияти давлатӣ тамоми мардумони Тоҷикистонро зарур мебошад, ки дар ҳифзу ҳимояи манфиятҳои миллии кишвар саҳмгузор бошанд. Чунон ки профессор Муҳаммад А.Н. қайд мекунад, “барои ин мо бояд бо эҳсоси баланди масъулитшиносӣ ва ватандӯстӣ давлати милли худро, манфиатҳои онро аз таҳдидҳои афзояндаи трансмиллӣ нигоҳ дошта тавонем”[3 с 28].Мавриди қайд аст, ки қонеъ намудани талаботи насли ҷавон аз лиҳози мактабу маориф, таъмини онҳо бо ҷойи кор заминаи муҳими таҳкими пояҳои исиқлолият мебошанд. Зеро насли ояндасоз вазифадор аст, ки пеш аз ҳама дар баробари аз худ намудани донишҳои замони муосир, инчунин аз зиракии сиёсии хеш низ бояд баҳравар бошанд. Чунки дар зери таъғиротҳои ҷаҳони имрӯза, ки ба давлатҳои миллии соҳибистиқлол таъсиррасон мебошанд, низоми осудагӣ ва амнияту соҳибистиқлолиро дар зери ҳимояи худ қарор диҳанду истиқлолияти давлатиро ба пояи баланди рушду инкишоф расонанд.

   Суфиев Ҷаҳонгир Нурдинович – аспиранти бахши аввали

Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқии ба номи  А. Баҳоуддинови  АИ ҶТ.

 

 

 

 

Мавқеи байналхалқии давлат кафили рушду инкишофи мамлакат

    Муносибатҳои байналхалқӣ дар шароити муосир марҳилаи сифатан навро паси сар намуда истодааст. Марҳилаи мазкур таҷассуми бевоситаи худро дар ташаккули низоми нави ҷаҳонӣ инъикос менамояд. Тавре маълум аст, муносибатҳои байналхалқӣ низомест, ки аз унсурҳои анъанавӣ ва ғайрианъанавӣ таркиб ёфтааст. Раванди муносибатҳои мутақобилан судманди кишварҳоро дар саҳнаи муносибатҳои байналхалқӣ омилҳои субективӣ муайян менамоянд. Дар шароити дигаргуниҳои нави ҷаҳонӣ элементҳои ғайрианъанавӣ, ё ин ки акторҳои ғайрианъанавиро берун аз системаи муносибатҳои байналхалқӣ тасаввур кардан ғайриимкон аст. Зеро онҳо ба сифати акторҳои ғайрианъанавӣ дар сиёсати нави ҷаҳонӣ нақши назаррасро ба худ касб намудаанд.

     Аз тарафи дигар давлатро дар муҳити муносибатҳои байналхалқӣ метавон ҳамчун организми зинда тасаввур кард. Ҳар як организм дар табиат мавқеи ба худ хос дошта, ба хотири минбаъд устувор намудани мавқеи худ пайваста сайъ менамояд. Давлат низ бо мақсади устувор намудани мавқеи худ дар низоми муносибатҳои байналхалқӣ самтҳои афзалиятноки сиёсати хориҷии хешро ба роҳ мемонад. Агар сиёсати дохилӣ ва сиёсати хориҷии давлатро давоми якдигар арзёбӣ намоем, хато намекунем, зеро онҳо мантиқан якдигарро пурра менамоянд. Аз ин лиҳоз мавқеи байналхалқии давлат ба сифати такягоҳи рушди устувори ҷомеа баромад менамояд. Устувории сиёсати дохилӣ дар заминаи сиёсати хориҷӣ ба амал омада,  барои ҳимояи манфиатҳои миллӣ муҳити зарурӣ ба вуҷуд меоварад. Маҳз дар чунин шароит рушду инкишофи ҷомеа, ки манфиати ҳаётан муҳими мамлакат мебошад, ба амал меояд.

      Дипломатия ва сиёсати хориҷии давлат дар раванди мустаҳкам намудани мавқеи байналхалқии давлат нақши калидӣ мебозад. Аз ин нигоҳ афзалиятҳои сиёсати хориҷии давлат замоне дар чаҳорчубаи манфиатҳои миллӣ ташаккул меёбад, ки он самтҳои муҳими рушду инкишофи ҷомеаро пурра намояд. Ҳангоми пурра таъмин гардидани самтҳои рушду инкишофи ҷомеа симои кишвар марҳила ба марҳила дигаргун мегардад. Минбаъд симои мазкур дар кадом шакле, ки набошад дар фазои муносибатҳои байналхалқӣ инъикос гашта, имиҷи байналхалқии давлатро боло мебардорад.

      Як иштибоҳи дипломат на танҳо симои байналхалқии мамлакатро коста мегардонад, балки муносибатҳои байнидавлатиро сард менамояд. Муҳаққиқи ватанӣ, собиқ сафири фавқулодда ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон Мирзоев Ғ. дипломатҳои белаёқати ноуҳдабароро беҳуда «заҳри муқотил» нагуфтааст. Таъсири хатогиҳои мазкур ба муддати хеле тўлонӣ вазъияти ногуворро боқӣ мегузорад. Агар муаррих таърихи гузаштаи давлатро сабт намояд, пас дипломати касбӣ таърихи ояндаи ватанро месозад. Масалан, агар Талеран як лаҳза хато мекард, шояд айни замон дар харитаи сиёсии Аврупо номи Фаронса ҳамчун кишвари мустақил боқӣ намемонд.  

                 Сад сол асирӣ дар камон бинию рост,

                  Як лаҳза хато кунӣ ҳама умр хатост. (Бедил)

    Дипломатияи таъсирнок аз як тараф мавқеи байналхалқии давлатро ҳамчун такягоҳи рушди устувори ҷомеа тақвият бахшида, нуфузи дохилии давлатро мустаҳкам менамояд ва аз тарафи дигар тавозуни қудрати берунаи давлатро дар равандҳои муосири сиёсати ҷаҳонӣ танзим менамояд. Нозукиҳои дипломатияи тавоно низ дар фаҳмиши зерин нуҳуфта аст. Дар акси ҳол дипломатияи заиф метавонад ба давлату миллат зарари ҷиддӣ расонад.

     Тавре назарияи муносибатҳои байналхалкӣ шаҳодат медиҳад, аз табиати равобити байналхалқӣ расми иттиҳод ҷустан кори хатост. Ба назари Низомулмулк, воқеияти муносибатҳои байнидавлатӣ дар пайгирии манфиат пинҳон буда, сад мақсаду сад сир дорад. Кишварҳо дар раванди пайгирӣ намудани манфиатҳои ҳаётан муҳими худ аз қабили манфиатҳои геополитикӣ ва геостратегӣ дағал ҳам шавад якдигарро канда мехўранд. Ҳақ ба ҷониби Бедили бузург бод.

                  Аз мизоҷи аҳли дувал расми иттиҳод маҷў,

                  Дар масири тирадилон соя муштарак нашавад.

    Тавре маълум аст, табассум рамзи дипломатия мебошад ва дипломати касбӣ набояд фирефтаи он шавад. Бо шер ҳам рў ба рў шавӣ як муддат сўи ту табассум намуда, дандонҳои тезу бешуморашро нишон медиҳад, аммо дар лаҳзаи дигар пора-пораат мекунад.

Аз ин сабаб:

              Фиреби тарбияти боғбон махур эй гул,        

              Ки об медиҳаду пас гулоб металабад.

     Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳанўз аз замони ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ сайъ менамояд, ки мавқеи байналхалқии худро марҳила ба марҳила мустаҳкам намояд. Тавре маълум аст, дар марҳилаи аввал татбиқи чунин ҳадаф барои кишвар басо сангин буд. Зеро дар шароити мазкур омилҳои манфии ташаккули имиҷи байналхалқии давлат намегузошт, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон мавқеи байналхалқии худро устувор намояд.

     Дар шароити навин Тоҷикистон бо мақсади рушди устувори ҷомеа самтҳои афзалиятноки устувор намудани мавқеи худро дар низоми муносибатҳои байналхалқӣ ба роҳ мондааст. Дар фазои мазкур давлат ҳамкориҳои байналхалқии худро васеъ ба роҳ мондааст. Дар чаҳорчубаи ҳамкориҳои байналхалқӣ зиёда аз даҳҳо барномаҳо ҷиҳати беҳтар намудани сатҳи некуаҳолӣ ва рушду инкишофи устувори ҷомеа амал менамоянд.

      Системаи мақомоти сиёсати хориҷӣ дар раванди ташаккули симои байналхалқии давлат нақши муҳим доранд. Махсусан, мақомоти берунаи сиёсати хориҷӣ, аз қабили сафоратхона, консулхона, намояндагии ваколатдор, миссияи махсус ва намояндагиҳои дигар дар раванди мазкур нақши калидӣ мебозанд. Шахсоне, ки дар намояндагиҳои берунаи сиёсати хориҷии давлат фаъолият менамоянд, бояд дорои малака ва маърифати баланди дипломатӣ бошанд. Махсусан, онҳо бояд тафаккури дипломатӣ дошта бошанд. Зеро бе тафаккури дипломатӣ нозукии муносибатҳои байнидавлатиро дарк кардан ғайриимкон аст. Чунин маҳоратҳоро танҳо дипломати касбӣ дошта метавонад.

      Дипломати идеалӣ тамоми маҳорат, малака ва заковати худро дар раванди фаъолияти худ сарф намуда, ҳамкориҳои мутақобилан судмандро дар чаҳорчубаи манфиатҳои миллӣ ба роҳ мемонад. Дипломати касбӣ фаъолияти худро дар низоми мақомоти берунаи сиёсати хориҷӣ, раванди пайгирӣ намудани манфиатҳои миллӣ дар низоми муносибатҳои байналхалқӣ тасаввур менамояд. Зеро назарияи ҳамкориҳои байнидавлатӣ, фарзияҳо ва ҷабҳаҳои асосии ҳамкориҳои байналхалқиву байнидавлатӣ дар назарияи муосири муносибатҳои байналхалқӣ барои дипломати касбӣ чизи бегона нест. Дар баробари касбият ва лаёқатмандӣ, инчунин барои дипломати муосир эҳсоси ватандўстӣ, ҳисси миллӣ ва хушиносии миллӣ низ хеле зарур аст. Танҳо нафарони ватандўст ва дорои тарбияи миллӣ метавонанд манфиатҳои миллиро аз ҳама гуна манфиатҳои дигар боло гузоранд ва дар самти амалишавии мақсадҳои миллии давлату ҳукумат саҳми арзанда гузоранд.

      Дипломатҳои болаёқат баҳори манфиатҳои миллӣ дар саҳнаи муносибатҳои байналхалқӣ мебошанд. Дипломатҳои белаёқат бошанд зимистон ва хазони манфиатҳои миллӣ дар низоми муносибатҳои байналхалқӣ ҳастанд. Фирдавсии бузург дипломатҳои касбиро чунин таълим дод.

                   Бикушед хубӣ ба кор оваред,

                   Чу дидед сармо баҳор оваред.

   Мутаасифона, дар баъзе кишварҳо шахсонеро метавон вохўрд, ки барои ҳимояи манфиатҳои шахсиашон муносибати ғаразнок намуда, аз асолати касбии хеш дар масофаи фарсахҳо дур мемонанд. Ҳоло он ки дипломатҳо маҳз барои ҳимояи манфиатҳои миллии давлати хеш дар кишвари мизбон муваззаф мегарданд. Чунин муносибати ғаразноки дипломат дар мадди аввал симои байналхалқии давлатро коста менамояд. Ба ибораи дигар, имиҷи байналхалқии давлатро коста менамояд. Чунин муносибати ғаразнок хоси «дипломатҳои худрўй» аст. Муносибатҳои байналхалқӣ саҳнаи дарёфти манфиатҳои шахсӣ нест. Балки дар он манфиатҳои миллӣ ҳимоя ва пайгирӣ мешавад. Дар заминаи мазкур ҳар қадаре, ки нуфузи «дипломатҳои худрўй» дар сиёсати хориҷӣ боло равад, ҳамон қадар имиҷи байналхалқии давлат паст мешавад. Дипломати худрўй дар низоми мақомоти берунаи сиёсати хориҷӣ фаъолияти худро раванди пайгирӣ намудани манфиатҳои шахсӣ тасаввур менамояд. Тавре аз амалияи байналхалқӣ мушоҳида намудан мумкин аст, буҳрони зеҳнӣ дар сиёсати хориҷии бисёре аз кишварҳои олам ба заиф гаштани дипломатияи давлат оварда расонидааст.

     Симои байналхалқии давлат аз тарафи дигар барои рушди соҳаи сайёҳӣ аҳамияти муҳим дорад. Ҳар қадаре, ки симои байналхалқии давлат мароқангез бошад, ҳамон қадар таваҷҷуҳи на танҳо сайёҳон, балки таваҷҷуҳи тамоми ҷомеаи байналмилал ба он зиёд мегардад.

     Давлат ба хотири устувор намудани мавқеи байналхалқии худ набояд симои байналхалқии худро тағйир диҳад. Давлат ба хотири дигаргун гаштани симои байналхалқии худ бояд самтҳои афзалиятноки рушду инкишофи устувори мамлакатро ба роҳ монад. Масалан, то сатҳи камбизоатӣ дар мамлакат бартараф нашавад, симои байналхалқӣ ва ё ин ки имиҷи байналхалқии давлатро наметавон боло бурд. Имиҷи байналхалқии давлат дар заминаи рушди устувори мамлакат боло меравад. Ҳар қадаре, ки самтҳои афзалиятноки рушду инкишофи ҷомеа ба марҳилаи сифатан нав барояд, ҳамон қадар симои байналхалқии давлат мароқангез мегардад. Бинобар ин, дар шароити муосир дар баробари мақомоти марбутаи сиёсати хориҷии давлат, инчунин ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ, касбият ва лаёқати мутахассисони ватанӣ ва умуман зиёиёну равшанфикрон дар ташаккули симои байналхалқии давлат нақши хеле калон мебозанд.

           Баротов Исроил – аспиранти Институти фалсафа,

сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи А.Баҳоваддинови АИ ҶТ

 

 

 

Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё: фаъолият ва дурнамо

    Баъд аз пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ, соли 1994 Президенти Ҷумҳурии Қазоқистон Нурсултон Назарбоев лоиҳаеро таҳти унвони “Ҳамгироии иқтисодии АвруОсиё” пешниҳод намуд, ки мақсади он ҳамбастагии иқтисодии кишварҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ба ҳисоб мерафт. Бинобар ин, баъдтар 10 октябри соли 2000 Ҳамгироии иқтисодии АвруОсиё таъсис дода шуд ва 30 майи соли 2001 баъд аз тасвиби давлатҳо он фаъолияти пурраи худро оғоз намуд.

  Ҳамгироии иқтисодии АвруОсиё ин ташкилоти байналмиллалии иқтисодии давлатҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ба ҳисоб рафта, ҷалб намудани аъзоёни иттиҳоди мазкур дар раванди ташкили Иттиҳоди гумрукӣ ва фазои ягонаи иқтисодӣ, инчунин, амалӣ намудани мақсад ва вазифаҳои дигари марбут ба таҳкими ҳамгироӣ дар соҳаҳои иқтисодӣ ва гуманитариро ба танзим медаровард.

   Аз давраи таъсисёбӣ ин иттиҳод панҷ давлат- Белорусия, Қазоқистон, Қирғизистон, Россия ва Тоҷикистонро дар бар мегирифт. Танҳо соли 2006 Ӯзбекистон ба ин ташкилот шомил шуда, баъдтар аз сабаби зери шубҳа мондани самаранокии фаъолияти ин ташкилот аз доираи он берун мешавад.

   Президенти Россия, В. Путин доир ба фаъолияти ин ташкилот қайд намуда буд, ки дар замони мавҷудияти худ ин ташкилот яке аз вазифаҳои муҳимтарин- таъмини рушди пешрафти ҳамгироии авруосиёӣ ва таъмини заминаи таъсиси Иттиҳоди гумрукӣ ва фазои ягонаи иқтисодии Россия, Белорусия ва Қазоқистонро иҷро намуд. Дар доираи ин ҳамгироӣ ҳамагӣ 215 шартнома ва созишнома дар бахшҳои мухталиф, ба мисли соҳаи савдо, сармоягузорӣ, технология ва робитаҳои гуманитарӣ баста шудаанд. Ҳамчунин, дар ин давра қоидаҳо дар бозори умумӣ ба роҳ монда шуда, фонди зиддибӯҳронии ин ташкилот бо сармояи 10 млрд. доллари амрикоӣ дар мубориза ба бӯҳрони иқтисодиву молиявӣ ба кишварҳои аъзо дар таъмини устувории молиявии давлатӣ таъсис дода шуд.

   Баъд аз 14 соли фаъолияти Ҳамгироии иқтисодии АвруОсиё, 10 октябри соли 2014, зимни нишасти сарони давлатҳои Россия, Белоруссия, Қазоқистон, Қирғизистон ва Тоҷикистон ҳуҷҷатҳо оид ба барҳам додани ин иттиҳод ба имзо расид, вале бар ивази ин як созишномаи наверо бо номи “Иттиҳоди иқтисодии Авруосиё” (ЕАЭС) ба имзо расониданд, ки он фаъолияташро аз 1 январи соли 2015 шуруъ намуд.

  Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё – созмони байналхалқии ҳамгироии минтақавии иқтисодӣ, ки дорои шахсияти ҳуқуқи байналмиллалӣ мебошад, аз ҷониби Созишномаи Иттиҳоди иқтисодии Авруосиё муқарар шудааст. Дар доираи ин иттиҳод озодии интиқоли мол, инчунин, хизматрасонӣ, сармоя, меҳнат, сиёсати ҳамоҳангшуда ва сиёсати ягонаи иқтисодӣ таъмин карда мешавад. Ин иттиҳод аз рӯи масоҳат (20 287 382 км кв) дар ҷаҳон ҷои аввалро мегирад ва аз рӯи маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ (ММД) (дар соли 2017 – 4695,915 млрд.доллар) ҷойи панҷумро ишғол менамояд.

  Аъзои ин иттиҳод Арманистон (аз 2 январи соли 2015); Белорусия (аз 1 январи соли 2015); Қазоқистон (аз 1 январи соли 2015); Қирғизистон (аз 1 январи соли 2015); Россия (аз 1 январи соли 2015) мебошанд.

  Раиси иттиҳод ҳар сол аз давлатҳои узви он интихоб карда мешавад, соли 2015 ба Белорусия пешниҳод шуда буд ва то моҳи декабри соли 2018 Россия роҳбарии ин иттиҳодро роҳбарӣ мекунад.

  Таъсири умумии макроиқтисодӣ аз ҳамгироии кишварҳои пасошӯравӣ ба якчанд нуқта ҷудо мешаванд:

- паст намудани нархи мол бо сабаби кам кардани хароҷоти интиқоли ашёи зарурӣ; содироти молҳои тайёр;

- баланд бардоштани арзиши музди меҳнат аз ҳисоби хароҷоти кам ва ҳосилнокии баланди истеҳсолот;

- афзоиши истеҳсолот бо сабаби зиёд шудани талабот ба молҳо;

- афзоиши ММД – и кишварҳои ИИА ҳадди аққал то 25 фоиз;

- аз сабаби васеъшавии ҳаҷми бозор бозгардонии технологияҳои такрор ва маҳсулот.

   Тибқи талаботҳои ин ташкилот, аъзои он бояд қоидаҳои техникии онро риоя намоянд, ки истеҳсолкунанда метавонад барои истеҳсоли маҳсулот ҳар гуна стандарти дар талабот дохилшударо, яъне стандартҳои давлатӣ ё миллии давлатҳои аъзои Иттиҳоди гумрукбударо интихоб намояд. Масалан, ширкати русӣ ҳуқуқ дорад, ки маҳсулоти худро аз рӯи стандартҳои Белорусия истеҳсол намояд ва онро бе розигии иловагӣ риоя намояд.

   Инчунин, муҳоҷирони меҳнатие, ки шаҳрвандони давлатҳои аъзо мебошанд, гирифтани иҷозатнома (патент) оид ба кор дар ҳудуди Россия талаб карда намешавад, чуноне ки онҳо дар асоси ҳуқуқҳои меҳнатӣ бо шаҳрвандони Русия баробаранд.

   Иттиҳоди гумруки ИИА яке аз қисмҳои асосии бозори умумӣ буда, давлатҳои аъзои он тарифҳои умумии гумрукӣ ва дигар тадбирҳои танзимро дар тиҷорат бо давлатҳои сеюм истифода мебаранд. Шартнома оид ба Иттиҳодияи гумрукӣ соли 1995 ба имзо расида, дар натиҷа ба Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё табдил ёфт. Аз 1 январи соли 2018 Кодекси гумрукии ИИА эътибори худро пайдо кард.

   Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё ташкилоти навтаъсис буда, ҳамагӣ 3 сол фаъолияти худро пеш бурда истодааст. Дар тӯли ин сол сарони давлатҳои аъзо тавонистанд бо ҳам иттифоқи қавиро ба роҳ монданд. Аммо, ба ин муносибатҳои амиқи худ нигоҳ накарда, дар ин давлатҳо якчанд талафотҳои иқтисодӣ низ ба назар мерасад.

Масалан, Президенти Белорусия, А. Лукашенко 3 феврали соли 2017 дар яке аз нишастҳои матбуотӣ дар Минск, оид ба ин иттиҳод чунин гуфт:

- Дар давоми ин муддат, аз сабаби нархҳои нобаробар ва шарту меъёрҳои нобаробар дар иттиҳод, Белорусия 15 млрд. доллари амрикоӣ зарар дид. Ҳоло бошад, онҳо ба кишвар 5 млрд. доллари амрикоиро ба таври қарз пешниҳод намудаанд.

   Ба ин нигоҳ накарда, ҳукумати Белорусия ният дорад, ки соли 2018-ро бо натиҷаи мусбат ҷамъбаст намояд. Сарвазири Белоруссия Андрей Кобяков афзоиши ММД – ро дар сатҳи на камтар аз 3,5 фоиз% пешбинӣ кардааст.

   Бархе аз коршиносон бар он назаранд, ки узвият ба ин иттиҳод ба соҳибистиқлолии кишвар халал хоҳад расонд. Дар ин бора Президенти Қазоқистон Н. Назарбоев чунин гуфтааст:

- Як қатор иқтисодчиён ва сиёсатшиносон мегӯянд, ки Қазоқистон дар давоми дохилшавӣ ба Иттиҳоди АвруОсиё, аз рӯи бахши иқтисод  зарари калон дидааст. Қайд карда мешавад, ки бо рушди хамгироӣ бозори Қазоқистон барои истеҳсолкунандагони русӣ кушода шуда, аммо протсеси баръаксро нишон намедиҳад. Масалан, соҳибкорон, ки дар доираи вориду содиротии молҳои хитоӣ кор мекунанд, азият мекашанд, бахусус  маҳдудиятро дар бозори молҳои спиртӣ, молҳои каннодӣ ба тундӣ ҳис мекунанд.  Ин мамлакат бештар бо бозорҳои Русия, Беларусия ва дигар давлатҳои ИДМ харидуфурӯш мекунад, назар ба бозорҳои ҷаҳон, ки ин ба пастравии воридоти технология аз давлатҳои Иттиҳоди Аврупо ва давлатҳои дигари ҷаҳон  мебарад.

   Яке аз афзалиятҳои ҳамгироии Белорусия дар Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё ин муҳофизати шароитҳои имтиёзҳо, кушодани роҳ дар молҳои хоми русӣ мебошад. Дигар аъзои Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё ин Арманистон мебошад, ки ҳамроҳи дигар давлатҳо баробар ба он шомил шудааст. Тавре сарвазир ва вазири иқтисодии байналмилалии ҳимгироии Ҷумҳурии Арманистон Ваче Габриелян соли равон қайд кард, дар давоми ду соли охир содироти Арманистон афзуд ва нархҳо дар молҳои воридот арзон шуд, ки бо вуҷуди ин  норасоии тавозуни пардохт ҳам кам шуд. Бояд гуфт, ки содироти Ҷумҳурии Арманистон соли 2016 ба давлатҳои Иттиҳоди АвруОсиё ба ҳаҷми 53 фоиз афзуда, фурӯши молҳои арманӣ ба бозорҳои дохилии давлатҳои иттиҳодия аз 15,9  то 22 фоиз зиёд шуд. Дар баробари ин, Арманистон аз ҷиҳати суръати рушди ММД дар байни давлатҳои иттиҳод ҷои намоёнро ишғол менамояд.

   Метавон гуфт, ки Қирғизистон таъсири бештари фоидаро назар ба дигар давлатҳои иттиҳод дидааст, ки дар ин масъала афзоиши ҷалби сармоягузорӣ дохил мешавад.

   Қайд кардан ба маврид аст, ки масъалаи узвияти Тоҷикистон ба Иттиҳоди АвруОсиё мавриди баррасӣ қарор дода шуд ва дар навбати аввал таҷрибаи Қирғизистону Арманистон омӯхта мешавад, чунки иқтисодиёти ин кишварҳо аз нигоҳи сатҳ ба Тоҷикистон наздиктар аст.

   Хулоса, пеш аз пайвастан ба ин ё он иттиҳоду созмон, шарту шароит ва қоидаҳои мавҷудаи онро омӯхтан зарур аст. Бояд донист, ки ба ин бозори ягона чӣ гуна маҳсулот пешниҳод карда шавад ва оё ин маҳсулоти пешниҳодшуда ба талабот ҷавобгӯ  мебошанд ё не?!

 

Қурбонзода Фарида,

аспиранти бахши якуми Институти омӯзиши масълаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АИ ҶТ

 

 

 

Анъанаҳои миллӣ таҳкимбахши ҳунарҳои мардумӣ

                                                                                                                                                     Беҳ аз сонеъ ба гети муқбиле наст,

Зи касби  даст беҳтар ҳосиле наст.

( Носирӣ. Хисрав)

    Эълон гарддидани соли 2018 “Соли Рушди саёҳї ва ҳунарҳои мардумӣ” иқдоми хирадмандона буда, таи солиёни дароз аз тарафи ҳукумати кишвар мавриди омӯзиш қарор гирифта буд. Ин иқдом аз тарафи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллї, Пешвои миллат, Президенти кишвар,  муҳтарам Эмомали Раҳмон бо мақсади ҳавасманд гардонидани аҳолӣ ҷиҳати истеҳсоли молҳои ниёзи мардум дар хона ва рушди ҳунарҳои мардумӣ, ки хусусияти пешгирии воридшавии маҳсулотҳои хориҷӣ ва пешгирии таъсирасони ба фарҳанги миллӣ мебошад. Хусусияти имконпазирии ин иқдом ин озод будани пардохт аз андоз истеҳсолкунанда ва дар дилхоҳ макону замон фуруши он мебошад.

Албата Тоҷикистон, ки аз ҷиҳати мавқеъгирии ҷуғрофӣ ва иқлимаш мусоид ба саёҳӣ, боду ҳавои муътадил, манзараҳои табиат, куҳҳои осмонбӯс, пиряхҳои азим, обҳои шифобахш, кулҳо ва чашмаҳои оби мусаффо, ҳайвоноту наботот, урфу одатҳои дилчасп аз миёни ҷаҳониён машҳур аст, беҳтари макони сайру саёҳат ба ҳисоб меравад. Аз ин лиҳоз, мо ҳис мекунем, ки ҳунармандӣ бо сайёҳӣ зич алоқаманди дошта якдигаро рушд мебахшанд, ва ин аз рӯи мантиқ шоистааст, Рушди сайёҳӣ бо ҳунармандӣ якҷо эҳё карда шаванд.  Чунончӣ Саъдии Шерозӣ гӯфтааст: “Ҳунар давлатест, поянда ва чашмаест зоянда”.

    Мо аз таърих огоҳї пайдо кардаем, ки аввалин манбаи даромади оила аз ҳунар ва истеъдоди хонаводагӣ маншаъ гирифта, манфиатҳои он ба ҷомеа ва давлат низ мерасад, зеро ҳар фард ҷузъе аз ҷомеа ва ҳар ҷомеа пояи давлат ба ҳисоб меравад. Бар ин асос метавон гӯфт, ки ҳунари ҳар фарди ҷомеа ин боигарии давлат мебошад. Бинобар ин, ҳарчанд афроди ҷомеа ҳунарманд бошанд, ҳамонқадар иқтидори давлат меафзояд.

Ҳунар чист? Аз вожаҳои таърихии забон пай мебарем, ки муҳақиқонн ҳунарро маъноҳои гуногун додаанд. Ҳунар, маҳорат, истеъдод, малака, қобилият, касб, қобилият ин ҳама истилоҳҳое ҳастанд, ки бо як мақсад истифода мешаванд, он ҳам бошад истеҳсолотро дар назар дорад. Ҳунар қосидест, ки тамаддунҳоро бо ҳам пепайвандад. Сокинони сайёраро бо ҳам дӯст ва рафиқ мегардонад. Чунон, ки бузургон гӯфтаанд:

Ҳунар омӯз к-аз ҳунармандӣ,

Дар кушоӣ кунӣ, на дарбандӣ.

Ҳунар омӯз, ки зар чизе нет,

Ганҷу зар пеши нуҳар чизе нест

   Вожаҳои калидии ҳунарҳои мардумӣ: ҳунармандӣ, анъанаҳо, мерос, гулдӯзӣ, кандакорӣ, бофандагӣ, наққошӣ, ресандагӣ, заргарӣ, қолинбофӣ, кулолгарӣ, ҷиҳоз, абрешим, дӯкон, адабиёт, фарҳанг ва ғайраро дар назар дорад, ки онро метавон дар ҷомеаи кунунии Тоҷикистон бо шароит ва талаботҳои замони муосир рӯи кор овард.

Таҷассуми ҳунарҳои миллӣ дар ороиши сару либос, ҷиҳози хона, манзили зист ва ғайра мушоҳида кардан мешавад. Масалан, барои омӯзиши таърихи сару либос асарҳои санъати тасвирӣ, меъморӣ, адабиёт, ҳуҷатҳои таърихие, ки зиндагии маишии мардум ва фарҳанги давраҳои гузаштаро инъикос месозад, сарчашмаҳои асосӣ ба ҳисоб мераванд. Агар ба таърихи фарҳанги тоҷик назар афканем, инкишофи ҳисси зебоипарастии ниёгони худро дар бозёфтҳои бостоншиносон, ба монанди китобу дастхатҳои нодир ва мусаввараҳо, ки дар онҳо фарҳанг, ҳунари меъморӣ ва рассомӣ, ҳамчунин хусусияти рӯзгори маишии инъикос ёфтаанд, метавон дарёфт кард.

   Нақшҳои тоҷиконро, ҳамчун нақшҳои дигар халқҳои Осиёи Миёна ба ду гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст: якум – нақшҳои классикӣ, ки ин навъи нақшу нигор бештар дар биноҳои пуршукӯҳ, дар кандакории рӯи филизот, дар маснуоти аълосифати заргарӣ, дар ороиши дастнависҳо, ҷузгирҳо ва дигар соҳаҳои санъати амалӣ корбаст мешуд. Нақшу нигори гурӯҳи дуюм асосан анъанаҳои халқии маҳаллиро инъикос менамояд. Асоси унсурҳои ин нақшҳоро аксаран тасвири ашё ташкил медиҳад. Ба ин нақш пештоқ, дару дарвоза, меҳроб, шифт ва як навъи маснуоти косибӣ ҳошиябандӣ мешуданд, метавон ворид намуд. 

   Аз хусусиятҳои либоси осиёимиёнагӣ дар Аврупо ҳанӯз дар асрҳои миёна таваҷҷуҳ зоҳир гардид ва шахсоне, ки аввалин шуда ба таснифи либоси халқҳои Осиёи Миёна таваҷҷуҳ зоҳир карданд, сайёҳон Марко Поло, Гилом Рубрук, Клавихо Рюи Гонзалес буданд.

   Дар асри XVIII ва нимаи аввали асри XIX як зумра сайёҳони русу хориҷӣ, аз ҷумла Ф. Ефремов, Ф. Назаров дар бораи матоъҳои маҳаллӣ, сару либос ва шуғли мардум маълумоти ҷолиби диққатро ҷамъ оварданд. Масалан, оид ба тарроҳии куртаи занона ӯ чунин менависад: ‚Пеш аз ҳама ба қулай будани курта ва сипас ба риояи одоб аҳамият дода мешавад. Бароҳат будани либос, фарохии он, чинҳои зиёд доштани он ба ҳисоб гирифта шудааст, ки барои озодона нишастан монеа пеш намеорад, ҳаракатро маҳдуд намекунад, дар ҳавои гарм ба нафаскашии бадан халал намерасонад. Санъати ороиши либос бо зардӯзию кашидадӯзӣ, гулдӯзии куртаҳои чакани халқҳои Осиёи Миёна ҳар яке бо сабки хос инкишоф ёфтаанд, зеро дар тӯли асрҳо ороиши сару либос (бештар дар кӯҳистон), ҷиҳози хона ва ашёи рӯзгор (дар водиҳо), ба ҷо оварда мешуд.Ҳунари кандакорону чӯбтарошонро дар сохтани табақу коса, кати миллӣ, сутунҳои зебо, маснуоти армуғонӣ, гаҳвораҳо мушоҳида мекунем.

   Дар замони мо як қатор амалҳое, ки пештар дастӣ иҷро мешуданд, тавассути технологияҳои муосир тарҳрезӣ мешаванд. Бешубҳа, хуб аст, ки шаҳрвандон ва донишҷӯён аз дастовардҳои ҷаҳони муосир бархурдор мегарданд, аммо фаромӯш набояд кард, ки ҳунари анъанавии тоҷикон аз куҷо сарчашма гирифтааст? Корҳои эҷодии ҳунармандон бо кадом технология офарида мешаванд?.

Дар радифи гӯфтаҳои боло метавон гӯфт, ки ҳунар ва ҳунармандӣ дар таърихи иҷтимоии миллати тоҷик нақши калиди бозида аз тарафи амирон ва ҳунармандони давраҳои гуногуни таърихӣ дастгири ёфтааст ва чи хуб аст, ки имрӯз низ аз тарафи роҳбарияти кишвар мавриди омӯзиш қарор гирифтааст. Ин иқдоми нек якчанд паҳлуҳои мусбатро доро мебошад, ки онро метавон ба:

  • Ø Миллати тоҷикро дар арсаи байналмилалӣ муарифӣ месозад;
  • Ø Рушди саёҳиро дар кишвар боло мебардорад;
  • Ø Бунёдкори ва созандагиро ҷоннок мегардонад;
  • Ø Ҷойҳои нави кориро ба шаҳрвандон таъмин менамояд;
  • Ø Вазъи иҷтимоӣ аҳолиро беҳтар мегардонад;
  • Ø Ғамхории бештарро ба маъюбони бепарасторон ба миён мегузорад;
  • Ø Зебогардони ва рақобатро дар миёни шаҳру ноҳияҳо ба миён мегзошта гулгулшукуфии кишварро кафолат медиҳад;

   Ин аст, ки хушбахтона мардум ин иқдоми пешгирифтаи роҳбарияти кишварро бо самимияти том истиқбол гирифта, дар ҳар гушаю канори шаҳру ноҳияҳои кишвар кушодашавии марказҳои омӯзиши ҳунарҳои миллӣ, дуконҳои дзандагӣ, сехҳои истеҳсоли хурокҳои миллӣ ва ғайра ба назар мерасад. 

 

                                                                   Арчаев Абдулмаҷид Эмомназарович,

аспиранти курси якуми

Институти масъалаҳои об,

гидроэнергетика ва экологияи АИ ҶТ

 

 

 

 

Бунёди бинои нави ДИТ

   Бо вуруд ва густариши дини мубини Ислом дар қаламрави тоҷикзабонон  дар асри 8-9 милодӣ мардуми сарзамини Мовароуннаҳр забони арабиро фаро гирифта, ба эҷоди асарҳои гуногун дар заминаҳои улуми исломӣ, адабӣ, забонӣ ва илмию фалсафӣ саромади донишмандони дигар миллатҳои мусулмон гаштанд. Таснифоти дар улуми қуръонӣ, ҳадис, фиқҳ, мантиқу фалсафии донишмандони тоҷик ҳамвора мавриди таваҷҷуҳу истифодаи аҳли илму маърифати тамоми кишварҳои мусулмон  гардидааст.

   Мутаассифона, бо истилои русҳо ба Осиёи Миёна ва аз байн бурдани мадрасаву китобхонаҳо, ному нишони асарҳои мазҳабии бузургони тоҷик қариб, ки аз байн рафта, ба фаромӯшӣ расад.

   Истиқлолияти давлатии тоҷикон дар шароите таҷлил мегардад, ки миллати тоҷик тақрибан 30 соли вазнину сангин, нишебу фароз, шодию нишотро паси сар намуда, ҳанӯз ҳам роҳу усулҳои боз ҳам мукаммалтаре расидан ба зиндагии орому осӯда, тантанаи сулҳу ваҳдат, амнияти пойдор, камолоти ақлонию имкониятҳои беҳтари моддию маънавӣ, фарҳанги волою фазилатҳои наҷиби ахлоқӣ ва маънавиро ҷустуҷӯ менамояд. Имрӯз мо дар марҳилаи хосси таърихӣ қарор дорем.  Бо назардошти вазъи ноороми ҷаҳони муосир, миллати тоҷик аз ҳарвақта дида бештар ба сулҳу ваҳдат, ҳамдилию ҳамкорӣ, илму маърифат, ахлоқи ҳамида, ва афкору назарҳои мантиқӣ ва худшиносии таърихию фарҳангӣ ниёз дорад. Дар ҳалли масъалаҳо, яъне суннатҳои таърихию фарҳангӣ ва мазҳабии ҷомеаи имрӯзи Тоҷикистон асарҳо ва назарҳои донишмандону мутафаккирони гузаштаи мо ба монандӣ Имом Абуҳанифаву шогирдонаш ва пайравони бавоситаи онҳо, монанди Абумансури Мотуридӣ (853-944), Бурҳонуддини Марғинонӣ (1123-1197) ва дигарон, ки дар ин сарзамин умр ба сар бурдаанд, ки онҳо дар рӯҳияи эътиқодӣ ва мазаҳабии мусулмонон нақши муассири худро гузоштаанд, мавриди истифода қарор гирад.

   Аз ин рӯ, имрӯз нақши донишмандони мо, ба хусус мударрисону муаллимони Донишкадаи исломии Тоҷикистон ба номи Имоми Аъзам-Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит аз он иборат аст, ки афкору назарҳои ин бузургонро мавриди баррасиву таҳқиқ қарор дода, донишҷӯёни тоҷикро дар шинохти олимони мазкур ва амалӣ кардани афкору назарҳои муътадилу таҳаммулгароии онҳо вақти худро дареғ надошта, дар тақвияти фиқҳи мазҳаби ҳанафӣ кӯшишҳо намоянд.

   Бо иқдоми навӣ Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар сиюми майи соли ҷорӣ дар шаҳри Душанбе барои сохтани бинои нав ва бисёр хуби Донишкадаи исломии Тоҷикистон шароити мусоидеро барои 1500 донишҷӯ муҳайё мекунад. Ин иқдоми оқилона ва дурандешонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон метавонад барои таълиму тарбияи фарзандони ин диёр ва дар роҳи дурусту муътадил раҳнамову ёрирасон буда, пеши афкор ва назарҳои  ифротгароии ғайримазҳабиро гирад, инчунин муттаҳидсозии насли ҷавон ва ба ояндасозии ватани азиз саҳим бошад.

 

Исроилов Раҳматшо

унвонҷўи Институти    забон ва адабиёти АИ ҶТ