joomla
free templates joomla

ШОИРИ ДОСТОНСАРО

       Имрӯз, дар санаи 20.05.2022 дар толори Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бахшида ба 90-солагии устоди сухан, Шоири халқии Тоҷикистон, узви вобастаи ифтихории АМИТ марҳум Муъминшо Қаноатов (Муъмин Қаноат) ҳамоиши илмӣ-оммавӣ доир гардид. Бояд мутазаккир шуд, ки шоири тавоно ва маҳбуб бо осори эҳёкунанда дар қалби шаҳрвандони кишвар иаскун буда, нақши устод дар рушду таҳаввули достонсароии миллӣ бағоят барҷаста ва дар сатҳи ҷаҳонӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтааст.

Возможно, это изображение 7 человек, люди стоят и в помещении
       Ҳамоишро узви вобастаи АМИТ, доктори илмҳои сиёсӣ, профессор Муҳаммад Абдураҳмон Наврӯз ифтитоҳ намуда, мавқеи Муъмин Қаноатро дар густариши фикри нав дар адабиёти миллӣ хеле шоиста муаррифӣ кард.
       Сипас, уламои адабшинос аз Институти забон ва адабиёти ба номи Рӯдакии АМИТ паҳлӯҳои зиндагӣ ва вижагиҳои хоси шеъри ватандӯстонаро дар мисоли ашъори безаволи устоди зиндаёд Муъмин Қаноат пажӯҳиш намуда, оқибат мубоҳисаи давомдор ҷиҳати бозгӯ намудани масъалаи сатҳи ҷаҳонбинӣ ва тафаккури илмии шоир баргузор шуд.
Возможно, это изображение 1 человек и в помещении
Акнун маводе ҷиҳати тарҷимаи ҳолу осори маънавии шоир аз википедия пешниҳод мекунем:
       Устод Муъмин Қаноат 2 майи соли 1932 дар деҳаи Курговат дар Дарвоз дар хонаводаи кишоварз ба дунё омадааст. Таҳсилоташро дар мактаби рустояш фаро гирифта, сипас дар колхоз кор кардааст. Нахустин ашъораш дар поёни даҳаи 40-уми садаи бист дар рӯзномаи вилоятии Ғарм чоп шудаанд. Вай соли 1956 бахши забоншиносии тоҷикӣ дар донишкадаи ториху забоншиносии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро хатм кардааст. Солҳо дар ҳайъати таҳририяи маҷаллаи «Садои Шарқ» кор карда нахуст масъули бахши назм, сипас дабири масъули маҷалла буд. Чанд замоне ҳам сарвиростории нашриёти «Ирфон» -ро бар зимма дошт. Аз соли 1961 то соли 1991 узви Иттиҳодияи нависандагони ИҶШС буд. Мудири шуъбаи назм, котиби масъули маҷаллаи «Садои Шарқ» (1956—1966), муовини раиси Садорати ИНТ (1968—1976), аз 1976 то 1991 котиби якуми Раёсати Иттиҳодияи нависандагони Тоҷикистон буд. Директори Институти осори хаттии АИ ҶТ (1991). Раиси Кумитаи корҳои байналхалқии Шӯрои Олии ИҶШС (1991). Замоне узви Ҳизби коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ (аз 1962 то оғози даҳаи 1990), узви Кумитаи Марказии Ҳизби коммунистии Тоҷикистон. Намояндаи халқии ИҶШС (1989—1991)(иҷлосияи X—XI), котиби Раёсати Иттиҳоди нависандагони ИҶШС, раиси Кумитаи тоҷикистонии пуштибонӣ аз сулҳ, узви Кумитаи ҷоизаҳои ленинӣ ва давлатӣ дар бахши адабиёт, ҳунар ва меъморӣ, узви Кумитаи Шӯравии ҳамдилӣ бо кишварҳои Осиё ва Африко буд. Муъмин Қаноат нимаи дуюми рӯзи 18 майи соли 2018 дар манзилаш дар маҳаллаи Ҳаёти нав ш Душанбе вафот кард. Маросими дафни Муъмин Қаноат рӯзи 19 май доир гардид ва дар Лучоб ба хок супорида шуд. Раисиҷумҳури Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ба аҳли оила ва наздикону пайвандони Муъмин Қаноат нисбати марги ӯ изҳори таслият кардааст.
Возможно, это изображение 1 человек, сидит и стоит
         Нахустин маҷмӯаи ашъори Муъмин Қаноат соли 1960 бо номи «Шарора» ба табъ расида буд. Соли 1977 барои достонҳои «Сурӯши Сталинград» ва «Модарнома» ҷоизаи давлатии Иттиҳоди Шӯравиро дарёфт кард. Ин достонҳо сипас чун осори сарфарозшуда ба ҷоизаи давлатии Иттиҳоди Шӯравӣ борҳо мунташир ва ба дигар забонҳо баргардон шудаанд: аз он ҷумла, ба русӣ «Голоса Сталинграда», «Советский писатель», М., 1979 ва нашриёти «Ирфон» (1979), дар Фрунзе ва Нуқусе (1980). Чопи қирғизии ин осор «Достони Оташ» ва ғазалҳои устодро низ дар бар дошт. Узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аст. То кунун беш аз 12 маҷмӯаи ашъораш нашр шудааст. Достонҳои «Сурӯши Сталинград», «Тоҷикистон — исми ман», «Гаҳвораи Сино», «Масъуднома» ва силсилаи «Созҳои Шероз» ӯро аз маъруфтарин шоирони порсигӯйи садаи 20 кардаанд. Яке аз тозатарин осораш достони «Масъуднома» аст, ки дар бораи Шаҳид Аҳмадшоҳ Масъуд суруда шудааст.
Возможно, это изображение 3 человека, люди сидят, люди стоят и в помещении

 

 

 

ДУШАНБЕ ҚАЛБИ ТОҶИКИСТОН

 

 

 

Возможно, это изображение 2 человека и текст «A0 душанбе душ калби точикистон»
        Душанбе чун маркази маъмурӣ ва аз лиҳози ҳарорат мутобиқ ҷиҳати иқомат ва маскуншавӣ ғайр аз тоҷикони соҳибфарҳанг боз миллали мутамаддинро низ ба худ мутаваҷҷеҳ сохтааст. Ҳануз дар садаи XVIII яҳудиёни Бухоро назди амири манғит арз карданд, ки мехоҳанд ғайр аз маркази Аморат, боз дар мавзеи Душанбе бобати раҳли иқоматгузинии абадӣ иҷозат бигиранд. Он овон дар ин мавзеъ, ки дар манобеъи русӣ "Бухорои Шарқӣ" номгузорӣ шудааст, масеҳиён низ сукунат доштанд ва коршиносони Русияи подшоҳӣ, ки ғолибан, яҳудитабор буданд, ин маконро беҳтарин ва мусоидтарин пиндошта, азм намуданд то мавзеи мазкурро аз марказҳои асосии имперотурии Русия дар Ховари Марказӣ табдил диҳанд. Шояд онҳо табиати ба шаҳрсозӣ мутобиқро дар мавзеъ дарёфт намуданд, чунки паҳлӯи маҳдудаи мутазаккир дар чаҳорсӯи кӯҳистони сар ба фалак дошта, боз рӯди пурошӯби Варзоб мерехт ва ҳарорат он ҷо муътадил буд. Ҳангоми донишҷӯӣ дар ДМТ дар мавзеъе, ки алъон Осорхонаи миллӣ қомат афрохтааст, ҳафриёти бостоншиносӣ мегузашт ва ширкати камина дар он ҳафриёт исбот намуд, ки Душанбе ҳануз дар аҳди бостон аз зумраи шаҳрҳои нуфуздоштаи минтақа будааст.
       Ду рӯз муқаддам дар толори АМИТ рӯнамоии китобе бо унвони "Душанбе қалби Тоҷикистон" баргузор шуд, ки дар баррасии он афроди маъруфи ҷомеаи Тоҷикистон мушорикат доштанд. Фикр кардам, ки муқаррароти навбатист, аммо чанде пеш тавассути ёру дӯстон як нусхаи китоб дар дастам уфтод, ки сифати нашри он нотакрор буд. Ногаҳ чашмам ба мақолаи академик Фарҳод Раҳимӣ уфтод, ки "Оинаи миллатнамои кишвар" унвонгузорӣ шудааст. Чунин номгузории мақола маро водор кард, ки онро ба таври сареҳ мутолеа кунам, аммо баробари мутолеа хостам аз бархе андешаҳои мусанниф, ки бо далелҳои муҳташам ороиш ёфтааст, аҳли китобу суханвариро огоҳ созам. Хеле гиромӣ буд вақте ки нигоранда шаҳри Душанберо дар баробари "пойтахт", "хонаи умеди тоҷикон", боз "шаҳри ҷавониҳои мо" ба қалам овардааст. Паси ин фикр андешаи дигар тавлид ёфтааст, ки камоли дипломусии мудернӣ аст. Инак, мутаваҷҷеҳ шавед: "пойтахти ҷаҳонии об". Воқеан, мушкилии асосии замони муосир норасоии об аст ва басе мафтункунанда аст вақте ки нигоранда шаҳри моро бо чунин унвон матраҳ месозад. Аҳсант!
         Чунин ба назар расид, ки муаллим барои баррасии таърих ба мадракҳои таърихӣ рӯ наовардааст, аммо ин иштибоҳ зуд ошкор гардид. Инак, якҷоя бо шумо ин ҳарфҳоро мутолеа мекунем: "Тавре аз маохизи таърихӣ бармеояд, нахустин маротиба ҳануз соли 1676, яъне 400 сол муқаддам ҳокими Балх (зодгоҳи Мавлонои бузург) Султон Баҳодурхон ба подшоҳи рус элчӣ-сафир мефиристад, ва Душанберо ном мебарад, ки ин ҷойи истиқомат ва шабгузаронии шумо хоҳад буд. Маҳз ба туфайли ҳамин таъйинот исми Душанбе дар таърих сабт гаштааст, иддао доранд олимони мо" (Душанбе қалби Тоҷикистон, Душанбе, 2021, 344 саҳ.).
Возможно, это изображение 1 человек
        Истифода аз шарҳҳои Лагофет (донишманди рус) нигориши Фарҳод Раҳимиро боз ҳам саҳеҳтар сохтааст, аммо тағйирхӯриҳои чашмраси панҷ соли ахирро нодидан ва аз баррасӣ мавқуф гузоштани иқдомҳою кӯшишҳои Раиси феълии шаҳри Душанбе Рустами Эмомалӣ норасоие мебуд, ки баъзан мо онро пайваста такрор мекунем, аммо муаллим нуқси дигаронро содир накарда, бобати масоили рушд бамаврид чунин мегӯяд: "Дар васфи ин шаҳри зебову маъвои дилҳо ва марказисиёсии давлати соҳибистиқлоли тоҷикон, ки дар рушду нумӯи илму фарҳанг ва таҳкими маънавиёти ҷомеа нақши калидӣ дорад ва инчунин дар хусуси шаҳрдори ҷавони соҳибэҳтироми он муҳтарам Рустами Эмомалӣ соатҳо ҳарф ҳам кам аст. Аммо ин ҷо, камина каме худдорӣ намуда мехоҳам иброз намоям, ки дар таърихи 12-уми январи соли 2017 пас аз ин вазифаи масъулиятнокро ба зимма гирифтану бо ҳидояту раҳнамоиҳои Пешвои муаззами миллатамон муҳтарам Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар зарфи як панҷсола роҳбари ҷавон ва серғайрат Рустами даврони соҳибистиқлоли мо тавониста, ки ба пайроҳаи падари бузургвори худ қадамҳои устувор гузорад".
Возможно, это изображение 1 человек
        Мақолаи муаллим Фарҳод Раҳимӣ агар ҳаҷман хурд бошад ҳам, сазовори таъкид аст, чунки ҳар фикру ҳар ҳарфе дар он дар заминаи таҳқиқу истифода аз далелҳои таърихӣ баён шудаанд. Бинобар ин, мутолеаи онро бароятон тавсия менамоям.

 

 

 

ҲАМОҲАНГИИ ИЛМ БО ИСТЕҲСОЛОТ

     Дар санаи 19.05.2022 дар меҳмонхонаи Хилтон (Hilton Dushanbe) Форуми байналмилалии "Пайвасти илм бо истеҳсолот-дурнамои рушди оянда" баргузор шуд.

6.52.jpg - 148.92 KB
     Ҳамоишро ҷиҳати ҷалби ҷавонони соҳибистеъдод ба пажӯҳиши илмӣ Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва Маркази байналмилалии илмию техникӣ, хосатан, шуъбаи татбиқи илм дар истеҳсолоти раёсати АМИТ роҳандозӣ мекунанд.
      Бояд иқрор намуд, ки президенти АМИТ, академик Фарҳод Раҳимӣ бобати сарнавишти ҷавонони кишвар ва раҳнамоии онҳо таваҷҷуҳи хос зоҳир намуда, зимни ифтитоҳи Форуми байналмилалӣ низ иқрор кард, ки ҷавонони ба илм рӯоварда нисбат ба муҳаққиқони солхӯрда ҷасур мебошанд ва ҷасорат ба онҳо имкон медиҳад, ки илмро саҳеҳтар баррасӣ намоянд. Мудири шуъбаи татбиқи илм дар истеҳсолоти раёсати АМИТ Манучеҳри Давлатӣ дар суханронии хеш аз ҷавонон даъват ба амал овард, ки ихтирооти хешро тавассути истеҳсолот метавонанд роҳандозӣ карда, барои давлату миллат фоида ва нақши созандаро иҷро кунанд.
6.53.jpg - 183.60 KB
     Маърӯзаҳо бештар самти илмҳои табиатшиносиро дар бар гирифтанд. Масалан, маҳсулоти инноватсионӣ дар конҳои ангишт дар маърӯзаи мудири озмоишгоҳи синтези органикии Институти кимиё, ғанигардонии маъданҳои биологӣ аз гиёҳҳои маҳаллӣ дар маърӯзаи мудири озмоишгоҳи ғанигардонии маъданҳои табиӣ, коркарди масолеҳи наносохторӣ дар маърӯзаи мудири озмоишгоҳи физикаи кристаллҳо ва ғайра мавриди таҳқиқи густурда қарор гирифтанд. Ҳамоиши мазкур давом мепазирад ва ширкаткунандагон оид ба масъалаҳои нодиртарини улуми табиатшиносӣ маълумот ва роҳҳои тавтбиқи ихтирооту кашфиёти илмиро дар истеҳсолоти ватанӣ ва хориҷӣ дарк менамоянд. Пас аз хуроки нисфирӯзӣ маърӯзаи академик Мамадшо Илолов ҷиҳати истгоҳҳои барқии офтобии шинокунанда (FPV) ва иқтидори техникӣ-иқтисодии обанборҳои Тоҷикистон мавриди баррасӣ ва муҳокимаи умум қарор мегирад. Гузашта аз ин, дар ҳамоиши мазкур намоиши дастовардҳои илмии олимони АМИТ баргузор хоҳад шуд.
6.54.jpg - 201.64 KB

 

 

 

ҶАВОНИ ОЯНДАБИН

    Ба рӯзи ҷавонон бахшида мешавад.

Возможно, это изображение 1 человек и текст
      Рӯзе ба ман писарам китоб тақдим намуданд ва зимни супоридан гуфт: “Модарҷон, бародарам Сафаралӣ ин китобро, ки “Ҳиссаҳо аз ёддоштҳо” ном дорад, ба Шумо фиристод”.
     Воқеан, тӯҳфаи беҳтарин бароям китоб аст ва қиблагоҳам дар ҷашни мавлудам ҳамеша китоб тақдим мекарданд, инро пайвандон ва ёру дӯстонам инро хуб медонанд.
      Китоби тақдимшуда ба қалами ҷавони худогоҳ, ки зодаи шаҳри Душанбе, пойтахти сарсабзи Тоҷикистони биҳиштосо аст, исми Муҳаммади Сафарзод дошта, дар оилаи корманди мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, полковники милитсия Асламзода Сафаралӣ Ҳайдар дида ба олам кушодааст. Номбурдаро хуб мешиносам. Хоксору меҳрубон ва соҳибмасъул аст.
      Муҳаммад хатмкардаи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон буда, алҳол пас аз хатми Донишгоҳ дар яке аз қисмҳои низомии қушунҳои Вазорати корҳои дохилӣ хизмати Модар-Ватанро адо мекунад ва басе аҷобат дорад, ки афсари қаторӣ ва ҳануз ҷавон китоб навишта, онро дар нашрияи “Меҳроҷ Граф” нашр намудааст. Ёддошти ӯ аз гузашта ва имрӯзи муосиронаш аст ва дарси тарбиявиро мемонад, ки аз маҷмӯаи мақолоти хурд иборат мебошад. Масалан, дар ҳикояи “Лолаи танҳо” сухан ҷиҳати баррасии рӯзгори пиразане аст, ки даҳсолаҳо дар танҳоӣ умр ба сар мебарад ва кунун рӯзгори пириро бо ранҷу кулфат мегузаронад. “Умри инсоният чун фаслҳои сол айёми шукуфоиву хазонрезӣ доштааст. Баҳор агар фасли шукуфоиву рангорангии табиати дилошуб бошад, пас ҷавонӣ низ баҳори умри одамист. Фарқи он аз баҳори табиат дар он астт, ки он як маротиб дар умри одамизод меояд – менигорад Муҳаммади ҷавон!
        Лолахола пиразани солхӯрдае аст, ки синнаш ба 77 расида буд, аммо пириро ба гардан намегирифт ва ҳар киро, ки зимни муроҷиат бо ӯ вожаҳои кампир, бибӣ ва холаро истифода мекард, чунин посух медод: “Касе, ки маро кампир, бибӣ ва хола садо занад, ба камоли пирӣ нарасад. Маро муаллима гӯед”. Боиси таассуф аст, ки Лолахола рангу рӯяш хазон гашта, ожангҳо дар чеҳраи кушодаш нақши пириро аён мекунанд, аммо пириро ба гардан нагирифтани Лолахола аз як ҷиҳат боиси таҳсин аст, чунки чунин вокуниш ба айёми барҷоондагӣ аз иродатмании Лолахола гувоҳӣ медиҳад.
      Ин ҳикоя бисёр ғамангез мебошаду дар бораи Розия Акбарова, ки дар филми бадеӣ-мазҳакавии истеҳсоли “Тоҷикфилм” таҳти унвони “Ман бо духтаре вохӯрдам” нақши асосиро Лола мебозад, навишта шудааст. Муҳаммад чун нигорандаи авзоъ ва аҳволи бонуи солхӯрдае иқрор мекунад, ки он кас ба мо нигариста, мегуфт, ки Худо шуморо ба камоли пирӣ расонад, лекин инро низ фаромӯш накунед, ки “пирӣ хушҳолӣ нест (старость, не радость).
       Қиссаи модорони солхӯрда моро ҷигархун мекунад ва бахусус, вақте ки модари пир дар ин айём умр ба танҳоӣ мегузаронад, моро маҳзун сохтаву водор хоҳад кард чунин суолро ба худ бидиҳем: “Чаро фарзандон модари пирро танҳо гузоштаанд?”. Ва посухи чунин суолҳоро хонанда аз китоб дармеёбад.
        Ҳикояи дигар “Рӯзгори модари фақир” ном дорад ва муаллиф дар оғози ҳикоя чунин менигорад: “Ин шабу рӯз, соату дақиқаҳои дар гардишбуда инсонҳоро ба рӯйдодҳои гуногун якеро ба ғаму дард, дигареро ба шодию сурур рӯ ба рӯ месозад. Як оила бунёд, дигаре вайрона мегардад. Аз маҳалламон зани миёнсоле дар даст борхалтаҳои зиёде мегузашт. Борхалтаҳояшро ба замин монду нафси озод кашид, ки он лаҳза ба ӯ изҳори ёрӣ доданро барояш таклиф кардам. Модар аз қисмати талху мушкилиҳои зиндагӣ ҳарф мезад, ашкҳояшро бо рӯймолчаи дасташ пок мекарду ашки талхи ӯ синаамро пора ва диламро ба гирдоби сӯзиш овард. Чор фарзанд дораду шавҳараш бо дигаре дил додаву онҳоро аз хона бароварда, бо зани ҷавонаш дилхӯшӣ мекунад. Модари аз қисмат оби талхнӯшида ва дар доми ғам печида дар як ҳавличае дару девор надошта як кулбаи хурд ҳасту дари чубин, ду тиреза ва чаҳор курпачаи дарида монанди хонаи охират хушку холӣ буд. Модар дар ошхонаи бозор ба ҳайси зарфшӯ аз тулуи офтоб то ғуруби он кор карда, 30 сомонӣ маош мегирифту бо чаҳор фарзанд рӯз мегузаронд. Агар мирам, фарзандонам чӣ кор мешуда бошанд гуфта хун мегирист. Инро дидаму шукри зиндагӣ, шукри сарҷамъии оилаамон кардам. Ба хулосае омадам, ки марг ба чунин падари бераҳму сандил, ки чаҳор фарзандони ноболиғро партофта, аз пайи ошиқӣ шудааст. Ман ба поктинатию таҳаммулпазирии модари бузург қоилам, ки бар сар ҳама бори зиндагиро бардошта, бидуни шикоят ба ягон мақомоти дахлдор аз болои рафтори бешарафонаи шавҳари золим рӯз мебарад. Аслан ҷазои чунин номард нишастан паси панҷара мебошад” – менависад Муҳаммади соҳибсухан.
      Муаллиф дар китоб ривоятеро бо унвони “Дӯсти оилавӣ” меорад. Дар ин ривоят марде барои дидорбинии дӯсташ раҳсипор шуда, дар роҳ бо дарвеше рӯ ба рӯ мешавад ва муколамаи онҳо оғоз мегардад:
Суол: Ба куҷо равонӣ?
Посух: Ба хонаи дӯстам барои дидорбинӣ!
Суол: Ба ӯ коре дорӣ, ки наздаш меравӣ?
Посух: Маро муваззаф сохтанд то ин паёмро бар шумо расонам, ки агар инсоне хостаҳои хешро бар бародар низ воҷиб бинад, бегуфтугӯ ӯро Худо дӯст медорад.
Зимни мутолеа чунин фикр дар зеҳни шумо пайдо мешавад, ки таснифкунандаи он марде ҷаҳондидаву солхӯрдае аст, лек Муҳаммад ҳамагӣ 24 сол дорад ва нигоҳҳояш ба воқеаҳои зиндагӣ ибратбахш мебошанд. Инак, чанде аз он дидгоҳҳо ба мутолеакунандаи закӣ пешкаш мешавад:
- Зери пойи кас наояд партави хуршеду моҳ;
Хоксорӣ кард моро аз ҳама болонишин.
- Ҳар кӣ хислати шайтон бар ахлоқи худ зам кард, аз аҳли бадбахтони ҳар ду дунё хоҳад монд;
- Хоксорӣ хислати инсону такаббур аз шайтон аст.
- Хоксорӣ обрую ҷавҳари мардонагист.
Дар фароварди сухан ба ин ҷавони соҳибқалам ва некбину мушфиқ комёбиҳои назаррасро бобати эҷод намудани фарзияҳои навтарин орзу карда, гумон мекунам, ки Муҳаммади ҷавон дар ояндаи наздик чун нависандаи борикбин шуҳрат ёбад.
Ширин Қурбонова,
муҳаққиқ

 

 

 

ТАФАККУРИ ДУНЯВИИ ОРИЁӢ

 

Возможно, это изображение книга
        Агар фалсафа дар тамоюли созандагӣ дарк шавад, пас хулоса чунин хоҳад буд, ки на ҳар миллати бофарҳанг фалсафаи хоси хешро бунёд намудааст, чунки фалсафа дар асли худ андешидан бидуни таъсирпазирӣ аз дигарон маҳсуб мешавад. Ҳар инсоне, ки бо хатту имло ошност, метавонад бо навъҳои фалсафаи ҷаҳонӣ воқиф гардида, муҳтавои онҳоро ҳифз намояд, аммо фақат бо ин роҳ инсон фарҳангзо ва файласуф нахоҳад гашт. Мақсад аз ин ҳарфҳо баррасии китобе таҳти унвони “Антропологияи ориёӣ” мебошад, ки ба қалами файласуфи муосири тоҷик, узви вобастаи АМИТ, доктори улуми фалсафа, профессор Муҳаммадалӣ Музаффарӣ тааллуқ дорад. Мавсуф аз зумраи донишмандоне аст, ки вуқуф ва бархурдориро аз таърихи фалсафа илм намедонад ва пайваста таъкид мекунад, ки олими ба фалсафа сарукордошта зотан файласуф буда, баробар бо донистани дидгоҳҳо боз назари хешро низ баррасӣ кунад, чунки инсони муқаррарӣ ҳам имкон дорад аз осори фалосифа бархурдор гардад. Ҷоиз ба тазаккур аст, ки дар зодрӯзи олими саршинос бархе аз дидгоҳи инфиродии ӯро бобати антропология баррасӣ карда, натиҷаи пажӯҳишҳои илмии мавсуфро барои хонандагон пешниҳод намоям.
     Ҳамакнун, бармегардем ба матраҳсозии имрӯзу дирӯзи илми ватанӣ. Саъдулло Раҳимов бобати муборизаи аздод, ки дар андешаи Зартушт мушоҳида мешуд, мегӯяд: “Зартушт ба дарки ин нукта наздик буд, ки ҷаҳоне дар баробари нигоҳу дарки инсон зотан ба ин таззодҳо қарор мегирад ва асоси дигаргуниҳо, тағйирхӯриҳо ва ҳатто муборизаи аздодро ташкил медиҳад” [8, с. 49].
Ба қавли файласуф Комил Бекзода, фарҳанге, ки ба тоҷикон мансуб аст, аз замонҳои хеле қадимтарин то кунун дар асоси дуализми хештаншиносӣ такмил меёбад: аввалӣ худогоҳии этникӣ буда, бунёдгузори он Ҷамшед мебошад, дувумӣ худшиносии эътиқодист, ки онро Зартушт поягузорӣ кард, аммо фалсафаи Зартушт тибқи андешаи Комил Бекзода дар зеҳни бузургтарин файласуфон шуруъ аз Афлотун то замони зуҳури Ҳегел таъсиргузор будааст. Мавсуф чунин меандешад, ки Фридрих Нитше идеяи абармардро дар шахсияти таърихии Зартушт барои ҷаҳониён муаррифӣ намудааст [2, с. 47]. Тафовути қобили қабули таълими Зартушт аз соири адён таваҷҷуҳи ӯ бар дунявият ва табиати инсон маҳсуб мешавад ва бар хилофи динҳои насронӣ ва ислом Зартушт таъини сарнавишти башарро дар дӯши вай мегузорад.
        Инсоншиноси тоҷик Маҳмадалӣ Музаффарӣ бамаврид қайд кардааст: “Ба қавли Зартушт, сарнавишти ҳар фарде дар дастони ӯст, зеро дар ниҳоят чизе ҷуз маҷмӯаи пиндор, гуфтор ва кирдори солеҳ нест. Танҳо натиҷаи муштараки се мазҳари номбурда метавонад масири чархи сарнавишти инсонро тағйир диҳад” [4, с. 89]. Ин ҷо мо ба муҷиби набудани саҳеҳият дар манобеъ маънаван гуфта наметавонем, ки Зартушт поягузори асли фалсафаест, ки алҳол ба он илми муосир такя мекунад, вале муроҷиат ба тафаккури ӯ уламои Ғарбро дарки саҳеҳтари ҷамъиятӣ ато намудааст. Алорағми ҷаҳонбинии муосири илми ватанӣ дар таълимоти ориёӣ тафаккури дунявӣ баррасӣ шуда, масъалаҳои гуногуне дар пояи идроку такомули инфиродӣ пажӯҳиш ёфтаанд.
        Равобити фарҳангии ом на ба сурати табиӣ, балки ба навъи татбиқшавӣ дар муҳити сиёсии иҷтимоӣ анҷом мепазирад. Сиёсати мазкур ҳам дар Иёлоти Муттаҳида ва ҳам дар Федератсияи Россия мубтанӣ бар омилҳои фарҳангӣ нестанд ва агарчи ба гуногунии фарҳангӣ асос ёфтааст, аммо ба унвони идғоми сиёсӣ ва асли шаҳрвандӣ нуфуз кардааст. Мушкили Чин дар гузариш аз ҳувияти фарҳангӣ ба ҳувияти миллӣ арзёбӣ мешавад, мушкили русҳо тасодум байни гироишҳои авруосиёӣ (славянӣ) ва ғарбзадагӣ мебошад, аммо мушкили ягонаи Ҷумҳурии Тоҷикистон эҳёи фарҳанги миллӣ бо дарназардошти ғолибияти ангезаҳои динӣ маҳсуб мешавад. Муҳаққиқ Муҳаммадалӣ Музаффарӣ аз ҳадди тавсеашуда убур кардани ҳарфҳоро ҷиҳати одобу ахлоқ аз омилҳои мушкилзо баррасӣ карда, ҳангоми таҳқиқи “Антропологияи ориёӣ” менависад: “Дар боби ахлоқ бисёр сухан гуфтан далели он аст, ки дар ҳаёти фард ва ё ҷомеа нуқсонҳо пайдост” [6]. Ба ибораи дигар, чун мо ба якдигар бештар андарзҳо мегӯем ва суҳбатҳоямон вижагиҳои пандомез доранд, бешубҳа ин омил аз нуқсони маънавӣ дар тафаккури мо гувоҳӣ медиҳад ва новобаста аз ин ки меросбари фарҳангу тамаддуни ҷаҳонӣ ҳастем, андарзгӯйӣ ва суханбозиҳои бемавриде, ки алҳол дар пӯшиши назм интишор мекунем, нишона аз мушкили маънавии мост. Зимни баррасии фалсафаи ориёӣ мавсуф ҷаҳонбинии мушахассеро таҳлил карда, ҷиҳати тафовути неку бад ба чунин хулосаи амиқ омадааст: “То замоне, ки инсон дар ҷисми биологии худ маҳдуд аст, ҳисси “Ман”-и худӣ ҳамеша бо ӯст”. Номбурда бо таваҷҷуҳ ба манобеъи ориёӣ, ки “Қонуни Мануҳ” мебошад, асли афкори басе интишоршударо бо номи ориёиҳои аҳди бостон таҳқиқ намуда, зимни баррасии он баъзе бардоштҳоро мутазаккир шудааст. Масалан, тафаккуре, ки дар қонуни мавҷуд зикр ёфтааст: “Ҳама чиз, ки дар натиҷаи иродаи шахси дигаранд, бадӣ ва ҳар чиз, ки аз иродаи худи шахс аст, некист”. Аз ин фалсафа, ки ба ориёҳо мансуб мебошад, донишманди муосири тоҷик натиҷагирӣ карда, онро дуруст арзёбӣ мекунад, чунки инсон фақат бо хирад ва фаҳмишҳои хоси хеш метавонад нақши инфиродии босазое дошта бошад. Агар фикр дар фард таҳмил гардад, пас маълум мегардад, ки инсон маънаван мавҷуд набуда, ҷисман инъикоскунандаи афкор ва ҳадафҳои шахси бегона аст. Чун инсон ба ҳайси мавҷуди биологӣ дар асорати маънавии бегона ва аҷнабӣ қарор дорад, дар ҳеҷ сурат ӯро инсон пазируфтан нашояд ва яке аз омилҳои бартарӣ пайдо кардани тафаккури ориёӣ бар ақидаи сомӣ баррасии воқебинонаи масоили марбут ба ҷаҳонбинии дунявии ниёкони мо, тоҷикон аст, ки чандин маротиб аз ҷониби ғосибони марзбуми аҷдодӣ сӯзонида шудаанд. Онҳое, ки мутақоид ба дуаслӣ ва баррасии неку бад дар маҳалли худ ҳастанд, сахт иштибоҳ мекунанд, чунки тарзи тафаккур ва ҷаҳонбинии мансуб ба ориёиҳои қадим неку бад дар замини тафавути нисбат ба якдигар доштаашон матраҳ насохтаанд ва ин ки дини Зартушт оташро меҳвари парастиш қарор додааст, ҳақиқати воқеӣ надошта, ҳарфе аз қабили туҳмат ба шахсияти ӯст. Ба қавли Музаффарӣ, “фикр ҷаҳонро офаридааст, на ҷаҳон фикрро”. Гузашта аз ин, Музаффарӣ бад-ин бовар аст, ки тасодуми фикр ва гуногунии биологӣ омили пешрафт ва якрангиву яккасолорӣ нишони маҳвшавӣ маҳсуб мешавад. Аз ҳамин хотир, зимни таҳқиқи андеша ва ҷаҳонбинии ориёӣ чунин менависад: “Агар ҳамаи одамон дар тафаккури худ андешаи зинда мондан ва мутобиқ шуданро парваранд, зиндагӣ моҳияти худро гум мекунад” [6, с. 47].
       Ориёҳои қадим “Мани маҳдуд”-ро нодиданӣ пиндоштаанд ва ин тамоили худогоҳии фалсафӣ то кунун истиқбол мегардад, чунки ҳар шайъ, ки диданӣ нест, барои шинохтан эҳтиёҷ пайдо мекунад ва фақат диданиҳо андоми зоҳирии шайъ маҳсуб мешаванд. Бинобар ин, муҳаққиқ аз тафаккури ориёӣ ин фикри бикрро иқтибос кардааст: “Нодонӣ, зулмот – роҳи таҳаввул аст” [6, с. 54].
Тибқи баррасии масоили фалсафӣ дар “Ригведа”, ки аз зумраи интишороти ориёӣ аст, “нодонӣ” зулм аст ва инсон дар як сурат инсон номида мешавад, ки фаҳмиши инфиродӣ дошта бошад. Дар сурати дарк накардани шайъ инсон аз соири ҷонварон мутафовит нест ва чун сутур баррасӣ мешавад. Шояд ҳамин омил аст, ки Музаффарӣ ҳини таҳқиқи ҳикмати ориёӣ ба якчунин хулосаи дақиқ меояд ва мефармояд: “Зӯроварӣ хоси табиати ҳайвонӣ аст” [6, с. 93].
       Афкори ориёӣ чунонки аз манобеъи мухталиф бармеояд, алорағми тафаккури раҳбонӣ, ки ба гӯяндагони забони ибрӣ тааллуқ доштааст, ё амиқтараш бархурди андешаи ориёӣ бо ақидаи сомӣ аз дерзамон аз омилҳои тақвият ёфтани тамаддуни башар маҳсуб мешавад. Новобаста аз ин ки китоби Зартушт бо унвони “Апастак” чандин маротиб аз сӯйи ғосибони кишвари ориёиҳо нобуд гардид, аммо ниёкони тоҷикон он мероси ғании хаттиро дигарбора барқарор менамуданд ва аз эҳтимол дур нест, ки китобсӯзон дар мисоли мақдуниҳо ва аъроби дар ҷаҳлу торикӣ қарордошта,
афкори ба ислом тааллуқдоштаи хешро аз манобеъе чун “Абасто” ва баъдан “Менуи хирад”, ё худ “Шаҳристони Эрон” ва амсолашон, ки феълан таҳти унвони “адабиёти паҳлавӣ” интишор мешаванд, бардошт намудаанд, чунки тафаккури ориёӣ дар баробари ақоиди сомӣ дар осори хаттии исломӣ мушоҳида мегардад ва чунин дидгоҳ дигарбора исбот мекунад, ки китобҳо чун ганҷинаи пурбаҳо аз якдигар баҳрабардорӣ кардаанд. Масалан, рост истодану ҳамон лаҳза пешоб рондан, ки дар “Менуи хирад” маҳкум мешавад, дар дигар китоб ва эътиқодот интиқод ёфтааст ва чунин такроршавии тарзи тафаккур ҷиҳати бадгӯии дунявият низ бесабаб намебошад, чунки агар мо тафаккури мансуб ба Зартушт ва ориёиҳои аҳди бостонро дар заминаи майл пайдо кардани онҳо ба дунявият пиндорем, пас ягона тафаккуре, ки бо он тафаккур қиёспазир асту андешаи сомӣ дониста мешавад, дар пояи ақоиди раҳбонӣ то кунун баррасӣ мешавад. Чунин бархурдҳо дар андешаронӣ ва рушди ҷаҳонбинӣ имрӯз низ идома дорад ва басе муҳлатҳост мушоҳида мекунем, ки ҳамин ду тарзи тафаккур аз ҷониби милалу дували муосир пайгирӣ хоҳад ёфт, агарчи ба унвони мудерн ва постмудерн паҳн карда мешавад. Махсусан, муҳаққиқоне чун Алии Шариатӣ ва манобеъе чун “Муқаддима” – и Ибни Халдун бархурди мазкурро дар ду истилоҳ: яке бадавӣ ва дигаре шаҳрнишинӣ мавриди баррасӣ қарор додаанд. Идораи қудрат бидуни истифода аз дину эътиқодот ва баръакс, ҳукумат кардани ақвоми бадавӣ бо истифода аз бовариҳои динӣ, ё худ амиқтараш тавассути диндорӣ аз зумраи афкори басе шигифт аст, ки мо ҷиҳати баррасии калидвожаи “дунявӣ” вомехӯрем.
Ширин ҚУРБОНОВА,
муҳаққиқ
Машраби АБДУЛЛОҲ,
рӯзноманигор
ПАЙНАВИШТ:
1. Бекзода К. Шуубия: диссиденты средневекого ислама, Душанбе, “Дониш”, - 2017, 400 с.
2. Бекзода К. Аз таърихи худшиносии тоҷикон, Душанбе, “Дониш”, - 2006, 148 с.
3. Ибни Халдун. Муқаддима. Иборат аз ду ҷилд, ҷилди 1, Душанбе, “Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик”, - 2019, 688 с.
4. Музаффари М. Системная антропология, Душанбе, “Дониш”, - 2021, 218 с.
5. Музаффарӣ М. Шаклҳои маърифат ва сохтори равонии инсон, Душанбе, - 2021.
6. Музаффарӣ М. Антропологияи ориёӣ, Душанбе, “Дониш”, - 2006, 124 с.
7. Шариатӣ А. Сухане дар бораи китоб, суханронӣ дар рӯзи ифтитоҳи анҷумани китоб, Теҳрон, “Интишороти чопхуш”, - 1356, 40 с.
8. Рахимов С. Актуальные проблемы таджикской культуры, Душанбе, “Дониш”, - 2020, 388 с.